TRONG TÌNH YÊU XỨ NẪU (Đọc Men trầm -của Vân Phi), bài viết của Nguyễn Thị Phụng

 

TRONG TÌNH YÊU XỨ NẪU

     (Đọc Men trầm - NXB.Văn học 2025, bút kí của Vân Phi).

        Nói đến Vân Phi, ngoài các tập thơ đã xuất bản như Ngày mắc cạn(2020), Gốm lưu lạc(2024), hay rất nhiều  bài viết cảm nhận tác phẩm in trên báo và tạp chí, mà sở trường của Nhà báo, Nhà thơ Vân Phi còn là hành trình vác ba-lô lên vai, đi tìm các cái đẹp của người xứ nẫu, theo từng địa chỉ chính xác về văn hóa vùng miền thân thương, để rôi gom lại và ra mắt  bạn đọc tập sách Men trầm (NXB.Văn học 2025) gồm 20 bài bút kí, là thể loại văn học mang đậm nét đặc điểm của dân tộc về sự bảo tồn văn hóa cần duy trì và kết nối mà anh đã sẻ chia: “Cuốn sách này là kí ức tôi, tình yêu tôi, quê hương tôi, của quãng dài mười năm rong ruổi...”

          Trong cách rong ruổi ấy, có thể nói bút kí “Sắc xanh phía biển...” là nơi cuốn hút tầm nhìn đầy thi vị và an tâm hơn của đoàn anh em văn nghệ sĩ “trong hải trình dọc biển sáu tỉnh miền Trung từ Bình Định đến Quảng Trị”. Lại càng thêm tin yêu “Cảnh sát biển đồng hành với ngư dân” và cũng như những câu nói vui: “Hôm nay, ai... nhảy tàu nữa không?”. “Nhảy tàu” ở đây nghĩa là chúng tôi xuống xuồng với đoàn kiểm tra liên ngành di chuyển sang tàu ngư dân để tác nghiệp... tiếp cận ngư dân giữa biển, làm giàu kho tư liệu của mình...”

         Và thực tế của kho tư liệu viết bút kí là tái hiện người thật việc thật mà Vân Phi trân quý từ tấm lòng những người phụ nữ. Như  “Mẹ Thiện ở cồn Chim”, bà Mẹ Việt Nam anh hùng lặng lẽ chăm cháu, được Phòng Giáo dục Tuy Phước phụng dưỡng Mẹ. Như “Võ sư Năm Hạnh: đau đáu nghiệp truyền...” viết về Lâm Thị Hồng Hạnh - tên thường gọi Cô Năm, con gái võ sư trứ danh một thời Lâm Đại Phú, tha thiết về hành trình lưu giữ và phát huy võ cổ truyền còn lắm gian nan. Về những đôi tay cần mẫn của các chị làm ra đặc sản bún Song thằn ở An Thái, bánh tráng Trường Cửu ở Nhơn Lộc,...

         Việc bảo tồn và duy trì phát triển văn hóa nghệ thuật dân gian như bút kí: “Vọng tiếng trống tuồng” trong náo nức của khán giả: “Đêm nay, thêm đặc biệt khi nhà hát diễn lại vở Viên ngọc quý. Được biết lần này có hai Nghệ sĩ Nhân dân của nhà hát thủ vai, nên bà con càng phấn khởi, cứ ngong ngóng đến đêm diễn để xem cho thỏa gan, thỏa ruột.” Rồi cho đến sử thi: “Hơ’mon, một khoảng lặng dài” Còn những nhạc cụ như: “Trên từng nhịp gõ t’rưng...”, và thanh âm: “Khắc khoải đàn goòng” ở miền núi Vĩnh Thạnh, thể như đánh thức người nghe tiếng vọng của suối ngàn nhắc nhở.

         Vân Phi vẫn dành hai bài viết ưu ái về hai nghệ sĩ đam mê nghệ thuật không thể lãng quên. Đó là: “Lê Ân – kẻ rong chơi đáng yêu” và “ Nghêu ngao một gã du ca” về niềm đam mê âm nhạc của Diệp Chí Huy.

         Nhưng đặc sắc hơn cách bộc bạch chân chất rất riêng “men trầm” không thể chối từ: “Tôi mê tiểu thuyết Kim Dung trước khi mê...  rượu. Mà có lẽ một phần vì thích đọc Kim Dung mà tôi thích rượu nhiều hơn, bởi lối dẫn của những cuộc rượu sảng khoái, phiêu khoáng của những ngạo khí giang hồ” (Thơm thơm từng giọt men nồng). Và vì thế mà lôi cuốn người đọc thể như những làng mai vàng ở Háo Đức An Nhơn “Xuân sớm ở làng mai”, sắc cúc ngày tháng chạp hối hả “Dọc miền hoa cúc”. Những vất vả trong mùa lụt bão như “Nơi lũ đi qua” đầy ám ảnh...

         Với tựa đề tập Men Trầm, đã tạo nên tính xác thực từng nét trong văn hóa sinh hoạt người dân xứ nẫu từ địa danh võ thuật: “Roi Thuận Truyền, quyền An Thái”, hay đan xen những câu bài chòi ngọt lịm: “Đất Vĩnh Cửu quê hương ta đó/ bánh mỏng đây rượu cũng là đây/ Rượu ngon bọt dẻo tràn đầy/ Rượu ta đi khắp tỉnh này tỉnh kia”.

           Để rồi trở về với vùng đất “Gò Sành” dấu ấn kỉ niệm quê nhà Nhơn Hòa An Nhơn, mà còn là địa danh quen thuộc của giới khảo cổ về sản phẩm gốm Chăm lâu đời, và hôm nay lại tiếp tục vần thơ: “Gốm lưu lạc/ mang dòng nước xứ Đồ Bàn/ mang ngọn lửa đất trời Chiêm tự/ mang dáng dấp người xưa sau lũy tre làng/ vùi mình hun hút biển sâu/ cô đơn nơi bảo tàng ngoại quốc”.

          Phải chăng “Men trầm” – là bút kí đậm chất thơ, đủ độ say lòng người những hưng phấn mới mẻ, tinh khôi về vùng đất An Nhơn, Tuy Phước, Vĩnh Thạnh,... của xứ võ trời văn. Xứ võ đã tự hào, còn trời văn đâu chỉ là sáng tác, cả ghi chép chọn lọc từ một nhà báo, hòa tiếng lòng nhà thơ làm nên phong cách bút kí rất Vân Phi, từ thực tại mà như ngược về nguồn cội cả một trời văn – văn hóa nghệ thuật từ cuộc mưu sinh mà có, càng thêm yêu vẻ đẹp con người chân chất, giàu đức hi sinh bền bỉ, biết trân quý đời sống văn hóa vốn có lâu đời, cần bảo tồn và lan tỏa phát triển vươn xa./.

                                                                             30.11.2025.

MÙA THƠ LAN TỎA (Đọc Nối dài thêm bóng tháp- Tuệ Mỹ), bài viết của Nguyễn Thị Phụng

 

MÙA THƠ LAN TỎA

(Đọc Nối dài thêm bóng tháp, tập Phê bình thơ của Tuệ Mỹ, NXB. Thuận Hóa – 2025).

          Hành trình cây bút đi tìm cái đẹp trong ngôn ngữ thơ là vô cùng gan dạ. Và không thể sánh với đôi chân các nhà thám hiểm trên thế giới, nhẫn nại trong thất thường tự nhiên xoay vần mưa nắng. Đó là sự khác biệt của sự lặng lẽ trên bàn viết đã gieo một Mùa thơ lan tỏa, là cầu nối văn chương giữa người sáng tác thơ đến người tiếp nhận là bạn đọc. Tuệ Mỹ đã làm được việc ấy, chị mạnh dạn sẻ chia: “Thơ tựa tòa tháp ngà ẩn hiện giữa đời sống vừa kiêu sa vừa huyền bí...”. Trong ví von ấy thì bóng tháp há hiện hữu ở kích thước mà cách Nối dài thêm bóng tháp (Nhà xuất bản Thuận Hóa - 2025) tập phê bình thơ thứ hai của Tuệ Mỹ sau tập Nẻo về tinh khôi (2020), là thử thách lớn của người bình thơ từ khuôn mẫu nhà giáo dạy văn đến phê bình văn học. Tuệ Mỹ vẫn đang trong hành trình ấy.

           Tập Nối dài thêm bóng tháp, với 320 trang. Có 38 bài thơ với nhiều thể loại khác nhau ở phần trước Thắp Nụ, tiếp theo là cảm nhận về 12 tập thơ gom lại cho phần sau là Bóng Tháp, tác giả là những nhà thơ trong và ngoài nước. Điều đó, ở Tuệ Mỹ luôn là sự cân nhắc kĩ càng để đưa vào tập bình thơ thứ hai của mình.

           Nếu như ở chủ đề thứ nhất là Thắp Nụ, rất hiếm những bài thơ ngắn ba câu như Tháng giêng của Mai Văn Phấn, lại có những bài thơ tự do nhiều khổ thơ như Đêm xa quê của Phạm Ánh, Linh hồn phấn trắng của Lê Từ Hiển, Gió thiếu phụ của Trần Quang Khanh, Bài văn xuôi về tiếng đàn đá của Nguyễn Nho Khiêm, Móng Rồng của Mạc Phong Tuyền, ... Đã là thơ, mặc định thể tự do dài hay ngắn, thì Tuệ Mỹ vẫn mực thước khai thác phía sau ngôn từ trong mỗi tứ thơ của người sáng tác, nâng cao giá trị thẩm mĩ, đậm chất nhân sinh.

           Có những bài thơ, Tuệ Mỹ nhập đề trực tiếp đầy bất ngờ, cũng là dụng ý làm rõ nét đặc điểm riêng không lẫn lộn, từ góc nhìn của người bình, muốn lí giải ở phần tiếp theo đem đến thú vị cho người tiếp nhận. Chẳng hạn giới thiệu tên tác phẩm: “Ngay tiêu đề Gió thiếu phụ, Trần Quang Khanh đã ngầm gợi ý cho người đọc cách bước vào không gian bài thơ...”(tr.54). Thêm một cách viết nữa: “Đọc bài thơ Mùi mưa của Lâm Huy Nhuận, tôi rất thích cách cảm nhận mưa của ông” (tr.36). Hay: “Ổ khóa của Nguyễn Quang Thiều là bài thơ đậm màu triết lý nhân sinh.” (tr.14).

       Còn khi giới thiệu phong cách sáng tác của tác giả như: “Mai Văn Phấn là nhà thơ cách tân mạnh mẽ, thơ ông đầy lý trí, đầy khái quát và khó đọc” (tr.10); cho đến chân dung gốc gác nhà thơ xứ nẫu như: “Trần Viết Dũng là người con của miền đất Tây Sơn, Bình Định, làm thơ từ thuở học trò mà đến nay, anh chỉ mới cho ra mắt bạn đọc một tập thơ “Lãng đãng giữa đời” (Nxb Trẻ, 1992). Tưởng anh đã quên mất thơ. Nhưng không “nghiệp thi sĩ” buộc anh cứ tiếp tục cho thơ chào đời...”(tr.48).

         Thơ, là tác phẩm văn học mang tính cốt lõi sáng tạo bằng ngôn ngữ của thi nhân. Điểm lại những bài thơ trong Nối dài thêm bóng tháp được kết tinh từ nhịp đập trái tim khôn cùng, tinh túy nhất ưu việt nhất làm nên sản phẩm văn hóa tinh thần. Hẳn hồn cốt mỗi tứ thơ đã thôi miên Tuệ Mỹ, vừa tái hiện lại cảm xúc của thi nhân, lại vừa chắp cánh nâng cao trường liên tưởng mỗi ý mỗi từ. Từ hiện hữu đến hư vô, từ bộc trực đến chiêm nghiệm, ... mà đường chân trời là trung gian giao thoa, ràng buộc giữa sáng tác và phê bình: “Nhạc điệu là yếu tố truyền cảm xúc được tác giả gia công. Nên, đọc bài thơ mà tưởng như nghe tiếng nhạc lòng của thi sĩ cất lên từ  niềm say mê cuộc sống, từ nỗi khát khao dâng hiến cho đời...” (Mở khóa giấc mơ tôi).

          Chung quy, việc sáng tác đối với thi nhân dù là thơ trữ tình, hay thơ tự sự, hay sự đan xen giữa hai yếu tố trữ tình và tự sự, sức mạnh của thơ chính là âm hưởng nhạc điệu dễ dàng hòa nhịp trái tim của người bình thơ.  

          Từ tập Nẻo về tinh khôi (2020) đầu tay, Tuệ mỹ dành riêng cho việc bình thơ. Thì trong Nối dài thêm bóng tháp (2025) này lại có 12 tiểu luận phê bình mang tính khái quát toàn tập thơ, đời thơ của thi nhân. Đó là giá trị về nghệ thuật về nhân sinh của một phong cách sáng tác trong mỗi thời điểm khác nhau.

         Trên cùng phương diện tiếp nhận tác phẩm văn học, luôn là sự suy ngẫm đa chiều. Sự nắm bắt theo chủ đề dễ dàng nhận ra điều muốn nói, khó tản mạn. Đôi khi một bài thơ hay từ từng chữ, từng câu và cả tứ thơ, cứ để nguyên vậy mà thưởng thức. Đôi khi một bài thơ đọc nhiều lần mà chưa thấu được, lại nhờ vào nhà phê bình đối chiếu, mở rộng nâng lên giá trị tác phẩm. Cả tập thơ cũng vậy. Cho cách mở đầu giới thiệu dễ dàng cuốn hút bạn đọc bằng cách trích những câu thơ của tác giả, như: “Kìa cái bình toong/ trong cuốn sách về cuộc chiến(...) cái bình/ bỏng rát từng cuống họng/ vét cạn những dòng sông/ đựng đầy ký ức”(Sắc đỏ trong “Tạ lỗi với mây xanh” của Mai Thìn), hay đưa cả bài thơ tứ tuyệt: “Với nghìn trùng: những ngày xưa cũ bên nhau/ thương nhau nào biết mai sau sẽ buồn/ người về mưa vỡ đầu truông/ trăng trong vườn lạnh biết buồn nhau xa” (Buồn xưa). Đó cũng tùy theo từng chủ đề tập thơ mà Tuệ Mỹ muốn nhấn mạnh đến với người tiếp nhận.

          Cũng không đơn điệu trực tiếp giới thiệu tên tác giả, tác phẩm ngay phần câu mở đầu. Riêng bài viết: Hình ảnh người mẹ trong thơ Lệ Thu (tr.242) là góc nhìn của Tuệ Mỹ về người mẹ trong chiến tranh phải xa con, hay khi con trưởng thành, cách tâm tình cùng con trên trang thơ, thể giải tỏa cảm xúc của người mẹ. Từ nỗi nhớ, lo lắng của người mẹ đã thành huyền thoại: “Vậy là, từ trữ tình đời tư, Lệ Thu đã chuyển sang trữ tình công dân. Từ hành động anh hùng của người sinh  mình ra, Lệ Thu đã chạm bút về những người mẹ Việt Nam anh hùng. Và, “Với mẹ anh hùng” thì “Nghe trong sâu thẳm mất – còn ... / Trái tim mẹ với nước non cõi bờ ...”(tr. 245).

           Với nhà phê bình, thì mọi thể tài nào từ đời tư tới lịch sử đều có ý nghĩa lớn gắn liền với tình yêu cuộc sống, gắn liền dân tộc đất nước. Với Tuệ Mỹ, Nối dài thêm bóng tháp dẫu là tựa đề tập bình thơ, đã là hình tượng nghệ thuật khai thác cái đẹp nhân sinh của ngôn ngữ thơ, không thể là chủ quan, nhưng đó còn là trách nhiệm tự lương tâm cần và phải của người viết phê bình cho Mùa thơ lan tỏa./.                

                                                   03.12.2025 / Nguyễn Thị Phụng.

 

 

 

HÒA PHÍM THƠ NGÂN, (Đọc Mở phím thơ của Lê Bá Duy), bài viết của Nguyễn Thị Phụng

 

                          HÒA PHÍM THƠ NGÂN

(Đọc Mở phím thơ, Nhà xuất bản Văn học 2025, tập Tiểu luận – phê bình của Lê Bá Duy)

       Từ vẻ đẹp bức tranh ca dao cũng chỉ là cái cớ trao duyên: “Hỡi cô tát nước bên đàng/ Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi! ”. Ánh trăng vàng... diệu kì đã kịp đón nhận theo nhịp tim cùng thi nhân, làm ra hạt vàng câu chữ, thành những tứ thơ hay. Có lẽ không ai xa lạ đã Hòa phím thơ ngân trong mỗi tác phẩm và ra mắt bạn đọc tập sách: Mở phím thơ (Nhà xuất bản Văn học 2025) là tập tiểu luận phê bình thứ hai của Lê Bá Duy, sau Đồng cảm văn chương (2013).

           Mở phím thơ là tác phẩm được Hội đồng Lý luận Trung ương hỗ trợ kinh phí. Hẳn là niềm vui không riêng gì tác giả, đủ khẳng định thầy giáo, nhà thơ Lê Bá Duy còn chuyên tâm lĩnh vực viết tiểu luận phê bình thơ đầy trách nhiệm như thế nào.

           Với 45 bài viết trong khuôn khổ 300 trang sách,  Mở phím thơ của Lê Bá Duy ra là cách cảm nhận chân tình ở mỗi tác phẩm. Ai bảo thơ trừu tượng. Xin thưa không. Thơ đã đi vào đời sống sẻ chia mọi lúc mọi nơi. Có thể mang tính thời sự - thơ tự sự nhưng lại vĩnh cửu; Có thể sẻ chia tâm hồn - thơ trữ tình; Có tự sự kết hợp với trữ tình. Những yếu tố ấy đủ thử thách cho người viết phê bình dù là một bài thơ, hay bao quát cả một tập thơ.

          Chẳng hạn ở bài viết “Nhớ về anh” (tr.21) là nhớ về Dáng dứng Việt Nam của Lê Anh Xuân, bài thơ tạc bức tranh người lính trong tư thế chiến đấu, mang tính thời sự nhưng lại vĩnh cửu: “Chiến tranh đã lùi xa... , nhưng trong trái tim tôi, cái Dáng đứng Việt Nam không chỉ tạc vào thế kỷ XX mà “cái dáng đứng ấy” sẽ mãi mãi tạc vào trái tim của cả dân tộc anh hùng...”. Tiếp đến bài: “Thông điệp xanh của cha” (tr.71) là bài thơ Một khúc hát ru của Vĩnh Tuy, kết hợp yếu tố trữ tình và tự sự thể lời khuyên nhắc nhở, Lê Bá Duy luận ra: “Hy vọng “Một khúc hát ru” không chỉ của anh, của tôi mà là của hàng triệu triệu người cha dặn con khi bước vào đời.” Chừng mực nhất bài bình: “Chút hành trang gom góp tự xuân thì” từ bài Hành trang của Lệ Thu thuộc thơ trữ tình chiêm nghiệm, trăn trở từ cách giới thiệu: “Hành trang” – bài thơ cứ ám ảnh tôi suốt cả tháng trời... Cái “ám ảnh” nóng bỏng nhất đêm nay mà tôi đọc lại bài thơ của chị là ngọn lửa âm ỉ bấy lâu đã bùng lên, nhảy múa theo từng con chữ... khiến tôi không thể không ngồi vào máy viết những dòng đồng cảm này.”

          So với toàn tập chỉ có ba bài bình thơ được đan xen như điểm nhấn trên dòng thời gian cần lưu trữ, nhắc nhở đâu thể nào quên được sự dấn thân của thế hệ đi trước, của dặn dò yêu thương từ trong gia đình, cho đến gửi gắm quan niệm sống tích cực hơn trong xã hội. Lối bình tác phẩm văn học của Lê Bá Duy không thiên về giải nghĩa từ, chỉ mang tính cảm thụ sẻ chia cũng là một cách trân quý tác phẩm.

         Tiếp nối Mở phím thơ, còn có hai bài tiểu luận nhận định diện mạo văn chương trên một Tạp chí Văn nghệ An Nhơn (tr.74) trưởng thành tiếp nối của vùng đất Bàn thành Tứ hữu. Đến “Bước đầu tìm hiểu 50 năm thơ Bình Định ”(tr.247) đầy công phu mà rất khiêm tốn: “Với kiến thức và sự tập hợp thống kê có hạn nên bài viết sẽ không tránh khỏi thiếu sót mong bạn đọc thông cảm” cho phần kết bài.

         Vậy thì, hành trình Mở phím thơ của Lê Bá Duy bị cuốn hút bởi những tập thơ đương đại của các nhà thơ trong và ngoài nước. Anh là người sáng tác thơ, yêu thơ. Đã có thi sĩ từng “Đắm đuối nửa tờ thơ” như Đặng Quốc Khánh, thì “Lê Bá Duy đúng là, như tôi nghĩ, người tương tư... thơ thứ thiệt. Ông viết say sưa, nồng nàn, không rào đón, trực chỉ đến mục đích nói cho được hết ý, hết tình với thơ và bạn thơ.” (Tiếp cận thơ từ... thơ – Nhà phê bình Bùi Việt Thắng). Thật đúng vậy. Việc đón nhận tác phẩm để Mở phím thơ không một sự trùng lặp, khuôn mẫu nào, trong cùng biên độ đề tài rộng, nhưng từng chủ đề khác nhau và từ đó nói cho hết cái tình, cái ý với bạn thơ khi đã chạm vào mỗi tứ thơ trên trang sách.

        Mở phím thơ với bài viết Những giấc mơ trong ký ức của “ Linh giác trắng” (tr.152) với cách liệt kê: “Đặc biệt chỉ trong một bài thơ “Linh giác trắng” hình ảnh chiêm bao được nhắc đến chín lần... giấc mơ tình yêu lạ lùng, giấc mơ nỗi đau thân xác, giấc mơ cuộc sống đói nghèo, tê liệt bán cầu não trái của những người đàn ông, giấc mơ về quy luật diệt vong tất yếu cả một triệu đại suy tàn...” (tr.155).

        Hay là sự đối chiếu: “Cách nhìn về Hội An của Mai Thìn cũng rất đặc biệt. Chẳng hạn như bài thơ “Hội An”. Anh chọn ba hình ảnh: nắng, mưa và trăng để biểu đạt ý tưởng. Nắng, mưa là hiện tượng thiên nhiên về thời tiết, đối lập. Nắng thì có sự chuyển đổi cảm giác độc đáo: “Hội An nắng/ dát lên tường những tiếng chuông/ những chùm hoa tu lit treo ngược bờ sông”. Mưa thì: “bình lặng/ khung cửa ven đường/ tỏa hương/ buồn buồn vừa rót”. Còn trăng là hình ảnh lãng mạn mơ mộng, tạo một hình ảnh thơ giàu sức liên tưởng” (Đêm qua tôi không ngủ được- tr.191).

         Cho đến cảm nhận mang tính khái quát: “Tập thơ “Gió thiếu phụ” của Trần Quang Khanh như một tiếng thở dài nhưng không cam chịu, tiếng thở có phẩm chất kể chuyện, vừa trữ tình vừa thế sự...”(Gió thiếu phụ - khúc ngân của gió và phận người, tr.136).

         Về sự gắn kết và liên tưởng: “Mặt khác, quê hương trong thơ Hà Huy Hoàng không chỉ là một địa danh mà còn là không gian của ký ức, nơi lưu giữ những tháng năm tuổi thơ và những thăng trầm của lịch sử: “Xóm Cung bé nhỏ/ mà nỗi đau có thừa” (Hà Huy Hoàng chất chứa một hồn thơ đời thường mà sâu lắng, tr.217).

         Với Lê Bá Duy, khi Mở phím thơ là cách hòa từng tác phẩm, thể như định vị phong cách mỗi tác giả. Rất chỉn chu, rất tỉ mỉ: “Lần giở từng trang tâm tình, người đọc nhận ra “Vân không” không đơn thuần là một tập thơ trữ tình, mà còn là bản trường ca nhẹ nhàng về cuộc đời người phụ nữ - người mẹ - người con, những bước chân mệt nhoài mà kiên cường trên con đường nhân sinh...” (“Vân không” – Một không gian nhân sinh mênh mông, tr.269). Cũng từ những tứ thơ, Lê Bá Duy tiếp tục khai thác vẻ đẹp tâm hồn các nhà thơ nữ đương đại rất Việt Nam, rất dịu dàng đằm thắm (Khao khát những cơn mưa-tr.30; Mặc nhiên nhỏ xuống nỗi đau vàng- tr.84; Từ dĩ vãng đến ước mơ tha thiết chân thành- tr.89, ... ), đầy trân quý sẻ chia: “Có thể nói tình yêu là mạch cảm hứng xuyên suốt tập thơ. Đó là những cung bậc rất đa dạng: Từ đắm say nồng nàn đến nhớ nhung da diết, từ hờn ghen giận dỗi đến khát vọng bền lâu. Trong bài “Ừ nhỉ, mình chờ”, giọng điệu đầy nữ tính cất lên: “Nhớ anh nhiều bao nhiêu/ Như thế nào là nhiều/ Đóa trà my thơm ngát/ Rụng vào đêm tinh khôi...” (Thế giới nữ tính đằm thắm và nhạc điệu tình yêu trong thơ Võ Thị Như Mai, tr.285).

         Khi thẩm thấu tác phẩm để Mở phím thơ cũng rất nhọc nhằn vất vả thể đang bị chất vấn “cô tát nước bên đàng” trong câu lục bài ca dao, rồi cặn kẽ ngọn nguồn câu bát “Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi”... trong mỗi cách tiếp nhận. Người viết tiểu luận hay phê bình đều bám từng tứ thơ tìm ra giá trị nhân văn cao đẹp của mỗi tác phẩm ngôn từ. Lê Bá Duy là nhà thơ, nên rất tinh tế cho sự đồng cảm chân tình sâu lắng, là cầu nối hồn cốt thơ đến với bạn đọc, có thêm điều kiện để hiểu rõ tác phẩm văn chương. Lê Bá Duy gốc là nhà giáo, nên có ý thức và thiên hướng chuẩn mực, nhưng không gò bó con chữ trong cách Mở phím thơ, rất trung thực nhẹ nhàng trong cảm xúc thẩm mĩ, mà truyền tải từ tính sáng tạo của mỗi thi nhân lên trang sách của mình./.

                                                  Ngày 08.12.2025 / Nguyễn Thị Phụng. 

TỪ TRONG SẮC ĐỎ BÔNG TRANG., bài viết của Nguyễn Thị Phụng

TỪ TRONG SẮC ĐỎ BÔNG TRANG.

 (Đọc Bông trang đỏ, tập truyện ngắn (NXB. HNV.2025) của Nguyễn Đặng Thùy Trang)

       Nghệ thuật bắt nguồn từ góc nhìn nhân sinh về môi trường, tự nhiên và nhất là đời sống con người trong xã hội. Dẫu trên lĩnh vực nào thì văn học luôn đồng nhất với tư duy sáng tạo của nhà văn qua các thể loại. Bông trang đỏ (NXB. HNV.2025) là tập sách của Nguyễn Đặng Thùy Trang có 13 truyện ngắn tái hiện nhân vật và sự kiện thật lắng đọng. Chọn truyện Bông trang đỏ là chủ đề tập truyện, hẳn tác giả muồn khơi lại Từ trong sắc đỏ bông trang cháy lên mạch nguồn cảm xúc yêu thương, đủ làm nên phong cách rất riêng cây bút trẻ xứ Nẫu trên văn đàn Việt với nhiều giải thưởng văn học, đủ khẳng định sự miệt mài ở hai thể loại: thơ và truyện ngắn (trong đó có truyện thiếu nhi).

         Tập truyện ngắn trong Bông trang đỏ của Nguyễn Đặng Thùy Trang là những lắt cắt về cuộc đời thân phận con người hiện hữu từ những khoảnh khoắc thực tại xuôi ngược tự do trong cảm xúc nhân vật theo từng ngôi kể cho người tiếp nhận. Từ hơi thở, nhịp đời in đậm trên trang văn không là bản phác thảo chân dung, mà tập trung chiều sâu nhận thức sự liên tưởng cách “mặc” tâm hồn khi đọc Vẽ đời đời vẽ (tr.05), khi gọi tên các nhân vật không riêng một ai: bà, cô, và tôi. Cả khi khám phá truyện ngắn Con thuyền xuôi dòng (tr.14) trước khi thuận bườm cũng lắm gian nan, vướng chông gai bão tố, biết giữ độ nén từ trong góc đời, biết bao sự cùng cực trải qua, từ những cuộc rượt đuổi đam mê thỏa mãn sở hữu, nhưng khát vọng chưa đủ lớn để tận tụy hiến dâng.

         Và nếu như có khát vọng Đêm trên đỉnh núi (tr.118) chiếm lĩnh không gian ngợi ca vẻ đẹp chàng trai Lơ-Vuông dấn thân với núi đồi, với sương mai, với mây trời cũng là sức thu hút mạnh những câu chuyện về con người từng lần đặt chân đến, điều kiện tự nhiên nơi đây không còn là quyền lực, mà thử thách con người từ chính bật lửa diệu kì sưởi ấm, hòa trong thanh âm chuông ngân lan tỏa sự tồn tại và phát triển làm đẹp vùng đất quê mình. Đến một giấc Mơ sông (tr.108) ùa về, hay là cuộc vượt thoát tâm hồn nhân vật Thuyên và Man trở lại nguồn cội, để mở ra đời sống tâm hồn tri ân vun vén, hòa vào bến bờ có hừng đông mặt biển. Mơ sông trên trang văn của Thuyên, sự đồng lòng của Man, về niềm tin và cả trách nhiệm người cầm bút luôn ý thức chạm vào cuộc sống tận cùng đam mê.

        Truyện ngắn trong Bông trang đỏ là hình tượng tác giả tự luận đầy thuyết phục hơn là tập trung cho nhân vật đối thoại. Khi một Luồng khí (tr.81) là tựa đề đầy tính ẩn dụ từ cách dẫn truyện thể tâm tình với môi trường, mà là độc thoại mặc dù truyện có nhân vật Hoang và Ly, chút phiêu bồng nhưng sự thật là khẳng định ý thức bảo vệ biển là lá bùa nhân sinh. Cho sự thật là phải Cứu rỗi (tr.66) cốt truyện mờ nhạt, vẫn đủ in đậm cái “bóng” rình rập hiện hữu trong không gian, đầy đam mê ám ảnh lực hút mạnh mẽ từ mầm xanh cây non của núi rừng, hễ chỉ cần quay lại là sát hại cả môi trường, cả chính mình, cho lời cảnh báo hãy vì sự sống. Còn là trách nhiệm chung cần bảo vệ thiên nhiên.

        Với những tiêu đề nhỏ tự luận đủ làm nên cốt truyện Người đi nghe gió (tr.91) thể lãng phí trong cách đến và đi tưởng chừng vô định, viễn vông. Hay đó chính là diễn biến tâm trạng nhân vật “ta” đầy ám ảnh giữa chập chờn cố hương và hiện hữu nuối tiếc.

          Không là giả định cho sự cuốn hút về cuộc tưởng tượng đầy cảm tính lấn át lí tính, đối với nhân vật Hải trong Người đàn bà bên bờ biển (tr.132), mở đầu truyện giới thiệu đám tang người đàn bà để nhận ra con người không thể lao vào biển đời, biển tình mênh mông, tỉnh ngộ ra là cách định hướng cho sự lựa chọn không muộn màng. Không thể khẳng định Thời gian không ở phía trước (tr.144). Nhưng thời gian là ranh giới trước sau của vui buồn, của thử thách và thoái lùi, của thành công và thất bại, của mất mát và sinh sôi kết nối, luôn tác động ngoại cảnh dễ làm con người ta có thói quen chần chừ, ỉ lại từ nề nếp khuôn mẫu, dẫn đến dựa dẫm khó làm chủ chính mình. Đôi khi bất lực từ sự nếm trải ê chề, hẳn thời gian là sự mặc định mà con người cần suy ngẫm. Khi Vòng tay sông (tr.47) đủ mở ra nuôi sống con người, nhưng cũng vồ vập ôm lấy thân phận người phụ nữ đâu dễ dàng mưu sinh từ nghề thả lưới vớt cá tôm, đến khi thiên tai ập đến kéo theo mất mát đau thương, hụt hẫng cả nỗi mình khó nguôi ngoai, cho cái kết Vòng tay sông đã là vòng tay người đủ sẻ chia gánh nặng tâm hồn khi con người biết tìm về bên nhau.

         Đồ vật (tr.54) viết theo diễn biến tâm lí nhân vật “Tôi” tác động từ nội tâm đến ngoại cảnh theo chiều hướng tích cực, thể khám phá mới mẻ cảnh vật xung quanh thân thương. Nắng – từ khóa mở ra chạm vào miền kí ức ấm áp an lành, gieo đến tôi – anh trước mệt mỏi cũng qua, dành lại sắc màu thời gian ân cần cuốn hút. Đã đành không còn sự lặp lại của bản năng hay chủ đích “trộm” xe đầy ám ảnh khó vượt thoát thực tại: “Cái gương mặt mình ấy, tôi cũng thấy lại một lần nữa khi đã mươi năm trong nghề trộm xe. Một gương mặt dị kỳ hình loài thú...” Thể tự soi mình đầy day dứt, ám ảnh quá khứ bế tắt mưu sinh, đúng ra không thể có lỗi lầm này.

        Cảm thức “Xanh” của cây trong truyện Người bán lá (tr.39) không chỉ là sự thay đổi nghề nghiệp từ nhu cầu của thị trường cuốn hút, từ việc mua lá khô đến lá xanh, con người đã quên đi giá trị tác động sự sống từ cây xanh, đó là nguồn dưỡng khí mà con người rất cần, trong suy ngẫm đầy thấu đáo: “Những chiếc lá như những vòng tay ôm lấy thân thể của cây, mỗi chiếc lá là mỗi nỗi niềm mỗi tâm trạng, và dẫu chiếc lá ấy có khô có rơi rụng, có rớt xuống thì nó cũng mang theo một phần linh hồn của mình về với lòng đất mẹ”. Cái kết cuối cùng nhận ra: “Họ bảo anh khùng, thật đấy. Lẽ ra, em không nên bảo anh đi nhặt lá...”

         Truyện ngắn của Nguyễn Đặng Thùy Trang vẫn khai thác vẻ đẹp con người trong chừng mực, khi hình tượng tác giả xuyên suốt diễn biến tâm lí nhân vật trong kết cấu cốt truyện, đan xen giữa yếu tố kì ảo mà rất thật với đời. Tiêu biểu là Bông trang đỏ (tr.30). Cách tư duy liên tưởng không còn là giấc mơ, mà là sự nhắc nhở cho sự cân bằng tâm linh với thực tế. Con người không thể chần chừ, trì trệ từ việc làm hôm nay chớ để ngày mai. Nhất là nguyện vọng của người thân cho một lần được sống, của ân nghĩa từ cách ăn mặc kĩ càng hay ăn mặc nhân cách làm người. Hình tượng Bông trang đỏ dẫn dắt mối quan hệ các nhân vật, nhất là anh – Vâm, ông chú, cô gái mang khẩu trang ngắt hoa cầm điện thoại chụp hình vô tư, ... đầy ám ảnh từ không gian ngôi nhà, chiếc máy may, xe đạp,... theo diễn biến nội tâm, hành động nhân vật chỉ là một phần không đáng kể.

           Trong mỗi truyện ngắn của Nguyễn Đặng Thùy Trang thường có những tác động ngoại cảnh, dễ làm con người ràng buộc với thói quen vốn có, nhưng cái kết ở mỗi cốt truyện là tâm tình sẻ chia, là nhận định về tình yêu về cuộc đời, và mở ra định hướng tích cực nào đó, phù hợp với môi trường sự sống mỗi cá nhân trong cộng đồng xã hội.

                                             09.01.2026/ Nguyễn Thị Phụng.

VĂN HÓA CHỮ NGHĨA TRONG BÓNG TÙNG CỦA TRIỀU LA VỸ, bài viết của Nguyễn Thị Phụng.

 

         VĂN HÓA CHỮ NGHĨA TRONG BÓNG TÙNG CỦA TRIỀU LA VỸ 

          Có thể tôi thích đọc truyện ngắn. Cũng không tranh luận với một ai. Bởi sau một truyện ngắn là cái tình của người sáng tác đối với văn hóa chữ nghĩa của mình. Mà tôi không lụy tình, nhưng đều quý cái tình tác giả chăm chút yêu quý nhân vật chính đã đành, còn với những nhân vật phụ thì không hề chủ quan. Đó là cách đọc bất kì truyện ngắn nào, trong đó với Bóng tùng của Nhà văn Triều La Vỹ cũng vậy. Nếu tính theo số lượng tác phẩm đã xuất bản, thì thơ nghiêng về sở trường của anh. Nếu tính từ 2020 đến nay thì chỉ có hai tập truyện ngắn, thể cán cân bị lệch. Nhưng với tôi, cái lệch không là số lượng, lại nhẹ nhàng mà bay bổng trong cách dựng truyện. Nhất là thể tài nhân vật lịch sử, cách đối chiếu tâm trạng nhân vật, cảnh sắc và con người. Mười ba truyện ngắn trong Bóng tùng mà thấp thoáng “Bóng rồng” của quyền lực, nhưng tấm lòng bề tôi, của kiên định, của dân làng là một mực của “Đất có lề, quê có thói”.

      1. Có thể vì sao tác giả sắp xếp truyện Cổng làng mở đầu tập sách trong 13 truyện ngắn của anh. Hình ảnh Cổng làng là nhân chứng cho cuộc ra đi trong đón tiếp của vương triều mà đôi mắt thầy đỏ hoe và trả áo mũ cân đai của người “thầy” trở về trong lặng lẽ, sau ba mươi năm đối diện sự thật. Sự thật về lòng hiếu học của con dân, sự miệt mài rèn nhân cách, sự thật là chữ nghĩa không thể chôn vùi. Mà giữ cách im lặng ngày trở về “thầy” đã bọc bút nghiên trong ba lớp giấy, chôn sâu trong ba mét đất cũng được quật lên lau chùi kĩ càng. Đó là giá trị của sự thật hiền tài là nguyên khí của quốc gia. Người “thầy” đã thành huyền thoại từ chi tiết thầy chạm tay vào khúc gỗ kết từ hài cốt người học trò - từng gánh củi chất đầy sân nhà thầy, thầy không còn biện lí do nào nữa để từ chối, đành phải trở lại dạy học - bỗng nhẹ như không... Và đã mở ra trong cái kết nhiều thêu dệt huyền thoại một người thầy trong đời sống dân làng trân quý vô cùng.

      2. Nếu nhân vật chính không gọi tên trong Cổng làng viết về người thầy kiên trung bức xúc hiện trên gương mặt khó nén từ mở đầu truyện, cũng như đã gửi lại Hoàng thượng áo mũ, cân đai cùng Thất trảm sớ về làng. Thì các nhân vật lịch sử trong Ma chữ lại ám ảnh một đời Bùi Đắc Tuyên từ nhỏ đã ham chơi lười học thời Tây Sơn trong ác mộng lo lắng hỏi thầy “Con muốn sai khiến chữ nhưng không cần học, có được không. Thầy trừng mắt, đáp. Được, nhưng phải là kẻ gian hùng. Đáp xong, mắng thêm một trận”. Nhưng để được cơ hội kẻ khao khát như Tuyên cứ muốn được ngồi chiếu trên, bên mâm cao cổ đầy,... Và khi cơ hội lên làm Thái sư, đã tìm mọi mưu ma chước quỷ thu tóm quyền lực vào tay mình kéo Ngô Văn Sở bị lừa mưu, nghe theo. Còn Bùi Hả dựa quyền mà sát phạt, mà vơ vét. Riêng sư thầy Đồng Đức biết tham vọng của Tuyên từ việc bày kế giải hạn ma chữ cho đến vừa hành lạc vừa tập thiền,... của sự tận hưởng và thoái hóa, đã cuốn hút Thái sư đến việc đúc tượng Thái sư bằng vàng đặt dưới tòa sen để tụng niệm, kể cả giả chiếu chỉ... để trị tội khỏi vạ về sau. Và cuối cùng sự thật trong tầng nghĩa ẩn dụ “Ma chữ” đồng hành với công bằng nghiêm minh phép nước, trừng trị kẻ phản loạn âm mưu cướp ngôi khi mà vua Cảnh Thịnh còn quá trẻ. Truyện ngắn Ma chữ vẫn theo motip cách nghĩ ác giả ác báo, chính nghĩa thắng gian tà.

      3. Vật tổ - là truyện ngắn xoay quanh ba nhân vật trong lều trại của Hùng Vĩnh Hằng, chủ đầu tư của hàng loạt dự án công viên sinh thái vĩnh hằng thu lợi hàng ngàn tỉ mỗi năm, cùng với Nhân Pháp Sư và Khải Bát Tràng. Cách gọi tên nhân vật gắn liền với đặc điểm công việc. Truyện đan xen giữ thực và ám ảnh từ thầy địa lý với vật lạ mà Vũ Cần, nhân vật chính - nghề đào huyệt mộ, làm mả và đào giếng, đã thấy “vật lạ” ấy khi đào hồ bán nguyệt cho nhà vua từ thời Thái Đức sơ nguyên. Cuộc sống gia đình từ ổn định đến phát triển. Vũ Cần muốn cho con trai duy nhất của bà vợ ba đi học không là dụng ý khi nói với thầy đồ Hảo giàu có mà dốt chữ người ta khinh, nhưng với Vũ Cần là muốn con trai học để kiếm đường ra làm quan. Những cản trở tình yêu của Kiệm với cô Đào khiếm khuyết mà thông thạo, rồi đến cô Hồng con vị hào phú Vũ Cần chọn cho Kiệm cũng không thành. Vũ Kiệm sau khi học xong nhà cụ Tú Đậu ở Gò Chàm về, được bố nhiệm làm Chánh tổng, rồi được mời vào cùng chức hiệu thư, hàm chánh bát phẩm. Năm nào cũng nhiều quà cáp gửi về. Thời thế loạn lạc, tự đường tộc Vũ bị giặc đốt, Vũ Kiệm trốn thoát trở về sau khi vua Thái Đức băng hà, Nguyễn Bảo bị truất phế về làm dân. Còn Vũ Kiệm không muốn ở nhà viết sớ cúng vong xem thường nghề của cha mình chỉ vì muốn học để làm quan, và bị cụ Cần đuổi đi. Có phải ám ảnh thời vận từ chữ Trần của thầy địa lý mà cụ Cần xoay ra sửa sang nhà cửa và giao việc cụ thể đào huyệt làm mả, đào giếng cho các con. Phần riêng cụ Cần ở tuổi bảy lăm ngỡ chống gậy đi chơi đó đây lại cần xin mai mối cưới cô Đào con ông đồ Háo, nghe tin ai cũng tủm tỉm cười “tình thằng con trẻ, duyên đứa cha già”. Khi Kiệm trở về, cha con mâu thuẫn, Kiệm bỏ đi cùng lời thề độc về danh phận như thế nào không ai biết chỉ sau hơn trăm ngày cụ Cần mất cả nhà họ bị chém trước từ đường họ Vũ vì tội mưu phản. Một cái kết bi thảm...

       Trong truyện ngắn Vật tổ có hai chi tiết là lời của thầy đồ Háo: “Thời tao loạn chữ nghĩa rẻ như cám heo, ông cho cậu ấm học nghề kiếm cái ăn, chẳng tốt hơn ư?” . Và chi tiết nữa khi Hùng Vĩnh Hằng chép miệng: “Thời buổi cơm cao gạo kém chỉ có bọn hâm mới lập thân bằng văn chương. Nhưng đại gia mà không có cái danh ấy thì được coi là đứa quê mùa có của”. Ngẫm ra khi luận về chữ nghĩa, thì đúng là chữ nghĩa thời nào cũng bị dân gian xếp sau cái ăn, cái mặc. Nhưng nếu xem chữ nghĩa là vật trang trí trong cái đầu thiếu tư duy sẽ dẫn đến nhiều hệ lụy, nếu không có chữ nghĩa thì làm sao cô Đào con thầy đồ Háo thông minh đang mang giọt máu của cụ Cần trốn vào Nam lúc bấy giờ thì làm gì có hậu duệ Hùng Vĩnh Hằng ngợi ca tộc họ: “Họ Vũ bây giờ con đàn cháu đống, vinh hoa phú quý không thiếu thứ gì cả. Nhưng đi đâu cũng bị chê là đồ võ biền, thật là hổ ngươi”. Vậy thì có phải cuộc sống vốn không bao giờ công bằng, nhưng nếu tư duy con người đủ nhận thức và biết trân quý giá trị việc làm mỗi người trong xã hội bổ sung cho nhau. Cho lời khẳng định của Nhân Pháp Sư: “Hùng được bổ làm quan to của bộ Công ta đấy. Thời này làm quan mà không biết lẫy Kiều, mần thơ thì đồng bọn nó khinh cho, ông ạ”. Để thấy giá trị chữ nghĩa là nhu cầu thường ngày cần phải học. Học chữ nghĩa là học nhân cách, học văn hóa ứng xử tử tế với nhau.

        Đó mới chính là giá trị chữ Trần - Vật tổ tỏa sáng trong trần đời mà vị thầy địa lí đã khẳng định: “Đừng mắng thằng bé, tội cho nó. Cái nghiên cổ này thạch quang rất mạnh, phải là người chính trực, đức trọng thì mới dùng được...”. Vậy thì chính trực, đức trọng luôn là thử thách lòng người. Cụ Cần đã quên tích đức và phùng thiện còn ham muốn cá nhân, bị thử thách từ lương tâm mình đẩy con vào trong danh, tiền dẫn đến hệ lụy cả tộc họ Vũ.

         Nếu như cái kết hình ảnh người thầy trong Cổng làng đã thành huyền thoại, tôn vinh trong nhiều cách giải khác nhau. Còn đến hài cốt Cụ Cần đã hai trăm năm trong giấc mộng của Khải nặng nề đầy ám ảnh kia. Chi tiết cách dùng từ làng “Lạc" họ Vũ, làng “An” của cô Đào, hay Vĩnh Hằng - tìm ra chút tĩnh tâm của các nhân vật cũng khó, mà Hùng Vĩnh Hằng cũng làm giàu từ chỗ nằm cho người mất. Chung quy trong cốt truyện Vật tổ để nói đến số phận bút nghiên chữ nghĩa dẫu có ẩn sâu trong lòng đất (như truyện Cổng làng) cũng được khai quật mở trí con người và có yên bình hay không cũng từ nhận thức mà ra.

        4. Bóng tùng - giữa trần không là sáng tối bằng mắt thường, hiện hữu giữa thực và mộng của nhân vật Mai Tăng trong truyện ngắn của Triều La Vỹ. Được chiếu rọi giữa cách hội thoại của các nhân vật trong tác phẩm cùng Mai Tăng.

       Đó là đằng sau số phận của một Lan Anh gánh nghĩa gánh tình đủ hiên ngang trọng trách trong câu hát: “Lao xao sóng vỗ ngọn tùng/ Gian nan là nợ anh hùng phải vay”; Đó là đằng sau số phận một nàng Đát Kỷ ngây thơ hiền thục bị cướp xác đoạt hồn bởi lọc lừa nhơ nhớp. Là những khao khát sum vầy bình yên giữa chia lìa loạn lạc, giữa chìm nổi bể dâu.

        Hiểu và cảm thông với người cầm bút có tấm lòng nhân từ đã đủ chưa. Mà sau những ngày về hưu tìm đến cửa thiền ngỡ tịnh tâm mà sao đầy trắc ẩn buốt nhói trong mơ. Ngọn tùng đã là hình tượng tác giả của ý chí và nghị lực hiên ngang cũng chỉ đủ tác động mạnh trong cái kết vở tuồng. Còn hướng nương vào cửa Phật của một Đát Kỷ truân chuyên vướng nợ đời. Trong lời thoại diễn đầy ngậm ngùi không chốn yên thân, được hóa vào nhánh tùng nhánh bách, cũng là thử thách lòng người dẫu quăng quật cũng phải sừng sững giữa đời. Lại những kính quý đối với duyên gặp gỡ đầy cảm xúc trong hàm ơn về ân nhân là bậc đại trượng phu...

       Nếu như phần đầu truyện ngắn Bóng tùng, trong cơn đau trằn trọc của nhà vua năm Minh Mệnh thứ bảy, từ hương tùng mở ra cho vị thiền sư bước vào, nhà vua bừng tỉnh... Tìm hiểu và phát tâm bồ đề cho xây lại ngôi chùa hoang tàn của vị thiền sư đã phá thạch khai sơn, tu tập làm bạn với đôi cọp mun, hái lá làm thuốc chữa bệnh cho dân.

         Bóng tùng của Chùa Ông Núi (Linh Phong Thiền Tự) ngày ấy. Cho Mai Tăng tìm về lưu lại đầy thao thức thể qua giấc mộng dài cũng phải giã biệt trong cảm hứng bốn câu thơ, vừa dứt lời ngâm, lại bất ngờ được nghe khen hay và lặp lại hai câu cuối: “Khả ái Sơn Ông vô sở hữu/ Chỉ tương phong vũ tống quy châu”. Phải chăng tiếng lòng thành kính của Mai Tăng thấu cảm với Đại Lão Thiền Sư những trăm năm trước bước vào. Thảo hài, mộc y, trúc trượng. Tay trái cầm một nhành tùng, lá canh mơn mởn cho cuộc thoại bắt đầu từ cử chỉ thân tình, về Vạn pháp đủ duyên thì đầy, thiếu duyên thì rỗng, và làm sao kẻ sĩ mở được dạ Từ Bi, và hiểu thấu Cư trần lạc đạo (Trần Nhân Tông) thì hiện tại luôn là phút giây chuyển y màu nhiệm. Mai Tăng đã nhận ra điều “Nhớ mà không đắm. Tưởng mà không mê. Phải chăng đã là Bồ Tát”. Bóng tùng - đã đưa người đọc cảm thấu từ quan niệm “Sắc tứ thị không, không tứ thị sắc” (Bát Nhã Tâm kinh) của hiện hữu và hư vô, tùy đủ duyên giúp và cứu người từ nội tâm - trí tuệ là căn nguyên, từ bi là nhân bản. Cửa thiền hay tại gia cần hòa nhập cuộc sống. Với Mai Tăng, tâm sáng an lạc hướng những điều giản dị, chân tình đã là Phật tính của người phàm trần, đó là nét đẹp văn hóa cần lan tỏa.

           5. Bạch Cẩu kêu oan của Triều La Vỹ đưa người đọc về không gian thuở nào, từ những thiên tai mất mùa, Hoàng Thượng phải mở kho thóc cứu đói cho dân, bọn tham nhũng đông nhung nhúc, sâu dân mọt nước cũng đã được truy tìm trị tội theo luật hình phép nước. Nhân vật Bắc Thành Hình tào Lê Đại Cang đang xem dở một vụ tham tang mà không sao yên lòng cho cán cân minh bạch như đã từng phán quyết. Nếu không có yếu tố đan xen giữa thực và mộng. Từ nhìn thấy hình ảnh người đàn bà quê mùa mặc áo trắng, lốm đốm một hàng sọc đen hai bên hông, đang đứng bái chiếc trống như tế sao, rồi khuất dần cùng thanh âm tiếng chó tru từng hồi thê thiết. Hình ảnh Lê Ngọc Phiên cùng bên cạnh Lê Đại Cang bơi thuyền trên Hồ Tây, ngâm thơ thư giãn càng yêu thêm tấm lòng một tri âm tri kỉ sẻ chia tâm tình cho Lê Đại Cang nhận ra “Ẩn trong mỗi dòng chữ là một phận người. Người xưa bảo thế. Em là phu nhân của Bắc Thành Hình tào Lê Đại Cang, chàng quên rồi sao?” vừa nhắc nhở yêu thương thật giản dị mà minh triết chứa cả thế thái nhân tình. Đầy ám ảnh như hướng lần theo thanh âm ấy, để rồi “Bấc khêu lên, ánh sáng ùa ra sáng rực cả căn phòng. Ánh mắt của Cang cũng vụt sáng lên bàng hoàng khi chạm vào nét bút quen thuộc của chính mình hôm qua: Án trảm kiêu!” trong giác quan nhạy cảm dằn vặt nội tâm để khỏi án oan thì phải cẩn trọng xét xử công minh.

        Nhưng cách thể hiện rõ chủ đề Bạch Cẩu kêu oan hẳn là từ hình ảnh lặp lại thanh âm tiếng trống kêu oan vang lên dồn dập hối hả cùng hình ảnh mặc quần áo trắng, lốm đốm một hàng sọc đen hai bên hông của cậu thiếu niên cũng như lần theo thanh âm ấy tìm về thế giới tâm linh thờ Cẩu Mẫu Cẩu Nhi thời Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long trong phần kết thúc truyện. Gửi vào Bạch cẩu – linh vật niềm tin tập tục, là biểu tượng vật nuôi trung thành giữ nhà, bài trừ âm khí mà bấy lâu nay bị lãng quên trong văn hóa tín ngưỡng người Việt. Những càng quý hơn nữa răn dạy con người: “Con chê cha mẹ khó, chứ chó không chê chủ nghèo”. Dẫu thời đại công nghệ vẫn có camara ấy mà.

      6. Húi hề - tựa đề truyện ngắn dễ làm người đọc tò mò. Mà thôi, người viết há lẽ giải nghĩa từ rặt xứ nẫu, xứ nẫu nẫu thích nẫu ưa, cũng như cách đùa nhau pha tiếng địa phương mà thân tình ấm áp xoay quanh ba nhân vật: Đậu, Dự và Lân. Đậu là chú tiểu ở trong chùa - sau hoàn tục, Lân ở Huế vào chữa bệnh ấm đầu, Dự đến chùa học chữ trong không khí những ngày ở làng Kim Châu, Chợ Gò Chàm An Nhơn Bình Định thời Pháp thuộc, chuyện đi xem hát bộ, chuyện chơi bói xăm hường cầu danh, chuyện thi cử,... nhưng danh phận không có duyên, cái duyên của Đậu với cô nàng bánh ít lá gai thơm thảo lên chùa thăm Lân, mới biết Lân đã về lại Huế. Cái duyên ấy cho Đậu và Thị nên vợ nên chồng, đói khổ có nhau đã đành chỉ căm tức không chịu nổi các loại “sưu” tăng cao ập vào cả dân nghèo. Nhưng tất cả đều đồng lòng “húi hề” cho cuộc cách mạng đổi mới tư duy cắt tóc ngắn, thành một phong trào: “Húi hề, húi hề!/ Bỏ cái ngu mầy/ Bỏ cái dại mầy / Ăn ngay nói thẳng/ Học mới từ đây!?” trong đoàn biểu tình yêu cầu bỏ thuế chợ, vừa đi vừa ca như thế. Còn công việc Đậu đâu chỉ: “Mùi tóc lẫn mùi mồ hôi trên thân lược, thân kéo của làm Đậu nao nao. Đậu vui và háo hức lắm. Được làm đội trưởng đội nắm đầu thiên hạ, cắt bỏ cục ngu cho dân hóa ra cũng đầy niềm cảm khoái” mà cắt bỏ cục ngu trong nghĩa hàm ẩn không chỉ là thay đổi tập tục trước đây thời Tây Sơn là đánh ngoại xâm bảo vệ cho tóc dài răng đen, mà giờ thay đổi cái nhìn mới phù hợp văn hóa cuộc sống, gọn gàng đồng lòng không thể sống trong áp bức, bóc lột phải đấu tranh cho lẽ phải công bằng.

         Mỗi nhân vật trong Húi hề lúc đầu đều có những cảm xúc suy tư về cuộc sống và tình yêu, như Lân mà Đậu lo lắng quẻ xăm hường không danh phận gì cả, mà sau này lại đầy nhiệt huyết với hưng vong xã tắc, Lân của Đậu là vua nước Nam hiệu là Thành Thái; Như Tiến sĩ Hồ Sĩ Tạo, từ Khánh Hòa về quê Hòa Cư chịu tang mẹ vẫn một mực đòi một anh thợ cắt tóc khéo tay, lại là người dẫn đầu cuộc biểu tình bị kết án... và đày đi Côn Đảo; Như Dự nhút nhát mà khí khái đã bị kết án... và đày biệt xứ; còn Đậu thì vào nam... trong cái kết của ông thợ già cắt tóc dạo kể lại, minh chứng sự thật của một thời dân chúng đi xin xâu giảm sưu mà hát bài ca cắt tóc mới lạ chớ. “Hay ông là cháu chắt của ông Đậu húi hề?” tiếp nối.

          7. Linh thần. Tựa đề truyện ngắn ẩn sâu trong ngôi kể thứ nhất xưng tôi. Đứa con Út trong gia đình có ba anh em mà mở đầu truyện tự giới thiệu: “Tôi là đứa đầu thừa đít thẹo. Còi cọc và mảnh mai. Nhưng ngỗ ngược và hoang đường”. Cũng không mang tính chủ quan, từ thái độ ứng xử người cha đối với hai anh Cả, anh Hai. Từ sự thật nhẹ nhàng về người mẹ đã bị mang thai trong chấp nhận, áp đặt “phép vua” quyền lực từ Thái sư, mà Ngài ngự thì... chỉ là con tốt bị đẩy vào thế qua sông không lùi lại, trước khi "tôi" cùng hai người anh xuống núi xây thành theo lệnh vua. Trong bộn bề ấy, sự thật Hoàng thượng nhường ngôi thiên tử cho Thái sư. Truyện đâu chỉ thuật lại diễn biến việc xây thành những tổn hại và mất mát lắm đau thương khi thân xác con người bị chôn vùi, mà cái chính đó là giá trị con người không được tôn trọng và bảo vệ sự sống cho chính mình. Đến đá vô tri cũng đã là nhân chứng một phần giai đoạn lịch sử thời Hồ.

              8. Ngay tựa đề Tìm trăng cho vua, thể như trò chơi cung phụng chiếm hữu sở thích mà dân phải đáp ứng. Nhưng trăng lại minh chứng cho cái đẹp tự nhiên, sự vĩnh hằng. Ánh sáng trăng và tâm hồn người giữa thực mộng, phải và trái, giữa ngày đêm, quá khứ và hiện tại,... được đan kết nhau trong chuỗi sự kiện các nhân vật: Thầy của mi, Tố Như của nàng, Cầm - Như. Khó mà gìn giữ trọn vẹn tâm hồn yêu cái đẹp của nghệ thuật thơ ca. Đâu còn là không gian và thời gian thực tại, mà đầy ám ảnh trong giấc mơ: “Đừng giết trăng. Đừng giết trăng” ngay phần mở đầu truyện. Trăng hiện hữu trong tiềm thức ảo ảnh mà cung kính gặp gỡ, không là nét chữ thánh hiền, nhưng hồn chữ nghĩa cảm hóa giải oan đó là chữ của “thầy” được trân quý, nhưng đồng thời bao xôn xao những rủi ro khó lường đến: “Thầy mi từng bảo phận văn chương như chim trong lồng, suốt ngày được chăm bẵm, nếu chẳng hót hay chuyền khéo để vừa lòng chủ thì bị vặt lông làm thịt là chuyện thường”.

         Nhưng ám ảnh tiếng con khướu đã đi vào trong giấc mơ ám ảnh: “Dọc ngang, dọc ngang. Dọc ngang nào biết trên đầu có ai” lỡ mà quan thái giám kia lần vạch tội khi quân của thầy. Trong lời kể chi tiết các sự kiện lồng son bỏ trống, con khướu thoát ra ngoài, dấu vết trên lưng thầy, ánh sáng trăng mà không thấy vầng trăng treo đan cài vào nhau đầy suy tư trăn trở trong hình tượng người kể diễn biến về thầy.

       Đến việc luận về văn chương thì Nàng và Tố Như thấu cảm thể tri kỉ tri âm: “Như của nàng sống khép kín, Như từng bảo trong trường lợi danh, cười vui hay nhăn mặt đều gượng gạo giả tạo, nhưng với trăng Như luôn bị lột trần trụi mọi cảm xúc... Mỗi lần Như cúi xuống cầm đàn lặng lẽ so dây... lúc thánh thoát du dương, lúc nỉ non tê tái ... đầy ắp những cung bậc của giống nòi và số phận. Nàng yêu như từ những đêm trăng ngập tiếng đàn như thế. ” Phải chăng tiếng đàn là giá trị khát vọng của Như phả vào ước mơ bên đời nghệ thuật và nhân sinh tồn tại song hành. Hay đó là cuộc đời và phận người ám ảnh tận hưởng của thể chất và tâm hồn bao câu hỏi xoay quanh: “Mi phải tìm trăng ở đâu, ở đâu? ”. Trăng tự chính lòng người tỏa sáng, không thể bất lực khi tình yêu ùa về ngọt ngào thơm mát như bầu sữa kia. Khi “thầy” cho yêu thương, nhường thuốc cho con trẻ ắt nhận về chân tình ấm áp. Trăng đã là hình tượng nghệ thuật ùa về trong tâm hồn văn nhân và cuộc sống quanh ta. Những địa danh làng Tiên Điền và giọng thầy: “Ba trăm năm nữa, có ai khóc thầy không?” đủ xác định “Những điều trông thấy” của bậc tài hoa nhân hậu vằng vặc giữa trăng “mồng mười...” mà cắt cứa đau lòng có xa...

               9. Bạch Mã – viết về người anh hùng Mai Xuân Thưởng, là một trong tám vị cử nhân thời vua Hàm Nghi ở Trường Thi Bình Định. Đâu chỉ là nét bút văn chương mà vẻ đẹp của đường quyền uy võ. Thể như lịch sử dân tộc đã chọn Mai Xuân Thưởng làm điểm tựa, hình tượng Bạch Mã không chỉ là trời trao mà kế thừa hòa trong hào khí Tây Sơn, tung vó chiến công của giai đoạn lịch sử hào hùng. Cho một điều khẳng định: “Thần Mã đã thay mặt tiền nhân gửi gắm nơi ông một niềm tin. Linh Sơn đã chọn ông làm người kế tục xứng đáng để gánh vác sứ mệnh non sông... Kiếm hoa nhẹ nhàng thanh thoát như vũ điệu của đàn công mà bén ngọt như vuốt chim ưng. Từng cánh hoa mai nhẹ như gió, nở xòe ra trắng muốt giữa trời... Đây là một tuyệt ký của Mai Hoa Kiếm pháp trong một đêm lạ lùng và hào sảng nhất của lịch sử năm Ất Dậu mà Mai Anh hùng đã dành cho hậu thế.”. Thể như truyền thuyết thời vua Hùng đã chọn người làng Gióng mà trao ngựa sắt vậy.

          10. Không đơn thuần Triều La Vỹ mở đầu truyện ngắn Vô sắc bằng những câu thoại giả định thuyết phục liên tiếp: “Nếu nghe lời ta, ngươi sẽ được vinh hoa phú quý. – Nếu nghe lời ta. – Nếu nghe lời ta ...” chung quy từ một Vô sắc tự nằm giữa lưng chừng núi... thời vua Lý Nhân Tông với nhân vật Ỷ Lan ám ảnh giữa thực và mộng xoáy vào những câu phát vấn: “Này Trú trì Thiền Sư, Ngài có biết vì sao ta chọn thời kinh trưa để làm lễ khai chung? ... , Này Thượng Dương, sao ngươi cười mỉa mai ta? ... Ngươi từ bi lắm, ha ha... Này các phi tầng đáng thương của ta, các ngươi hồ đồ lắm! ... , Hỡi Thượng Dương và các phi tần xấu số kia! ...”. Dẫu gì trên ngai vàng ấy, Ỷ Lan đã từng lưu tâm việc mở chùa tụng niệm sám hối, hay cả việc làm thay đổi cuộc sống người bần cùng; Bên cạnh những tà thuật nhập hồn hoán xác của Pháp Sư Đại Điên mê hoặc. Con người khó thoát được những dằn vặt nội tâm. Nên khi kết thúc truyện, Thái Hậu băng hà còn lưu bài kệ duy nhất hai chữ Vô Sắc, cho một bài học con người ngộ ra đã có duyên sinh thì có duyên diệt, khó mà níu kéo lại, hãy giữ tâm trong sáng nhất từ loài hoa mộc mạc, chân quê.

    11. Bối cảnh không gian truyện ngắn Đàn châu chấu ma là tiết trời khô hạn oi bức, dông dật trong gia đình “gã” dễ gì chi phối cái đói, cám dỗ vinh hoa từ tấm lòng của mẹ cha gã đã chọn tình yêu thủy chung là lẽ sống. Những thử thách đói nghèo, những đàn châu chấu ùa về phá hoại mùa màng, cha gã đã chết cũng vì đói, mẹ gã đã chết vì sự sống của gia đình. Nhưng riêng gã khi đối diện với cái đói là sự giành giật sự sống cho chính mình sau khi phải ăn những gì có thể... chi tiết và diễn biến tâm trạng cảm xúc nhân vật “gã” khi chứng kiến bộ xương người trên cổ có chiếc kiềng bạc là nhân chứng tình yêu của cha mẹ gã. Cũng như “gã” tham gia vào khởi nghĩa chống lại triều đình bấy giờ, uống máu ăn thề: “Thề có phước cùng hưởng, có họa cùng chia” cứu đói cấp thời cho dân, dưới ngọn cờ nghĩa của vua Lê cùng Quân sư họ Cao uyên thâm khí khái. Tình huống bất ngờ nhất vẫn là kẻ phản sư bán đứng vua Lê lĩnh thưởng. Trong thế thái nhân tình thì giữa đói và no, vinh và nhục thì rất cần lương tri con người sống tử tế hơn.

      12. Trò chơi. Thể cuộc truy đuổi quyền lực ngai vàng, nhường ngôi, nhưng không. Đó còn là góc nhìn nhận sự thật lịch sử của cuối triều Lê, thể như cuộc bàn giao vận mệnh đất nước cho Thượng Công nhà Tây Sơn tài cao và uy danh. Mà vua Lê nhắn gửi Hân lời tâm huyết việc đã định chọn người nâng khăn sửa túi. Trên trang truyện đầy chất lãng mạn cho tình yêu của Thượng Công và Hân chốn Lam Kinh, cũng như việc đàm đạo đầy kỉ niệm, cũng như nỗi nhớ thương khi Huệ đã mất. Thân phận con người vẫn nằm trong những bi ai khó thoát theo vần thơ còn lại và bên câu kinh tiếng kệ khôn nguôi.

       13. Rồng ngủ đất phương Nam, truyện vẫn đan xen yếu tố thần kì như mệnh trời sắp xếp, mà chính lòng người khơi sáng lương tâm luôn là sự hợp nhất hướng về chân lí. Hình ảnh Thần Kim Sơn tiêu biểu của núi sông hun đúc tạo nên đặc điểm riêng vùng miền trù phú, còn là vẻ đẹp cho sức sống hiện hữu đem lại phúc đức an vui cho dân lành. Và khơi mở bền bỉ nội lực lúc tâm tình giữa Thần và Đệ, cũng như quan hệ giữa Trần Đức Hòa, Lê Đại Lang và Đào Duy từ - Ngoại Long tiên sinh cùng quy về một mối thuận với đất trời, hợp với lòng dân. Và trên hết còn là vẻ đẹp của bậc tài hoa Đào Duy Từ từ việc thảo cơ yếu binh pháp được vạch ra gìn giữ vận mệnh đất nước, cho đến vẻ đẹp thật lãng mạn trên trang truyện bên người vợ hiền. Cũng như hòa chung tiếng đàn tiếng sáo nâng cao đời sống tinh thần há ràng buộc công danh phú quý khi phải làm kẻ tôi đòi.

           Tập truyện ngắn Bóng tùng viết về quá khứ xa xưa mà rất gần trong cảm xúc yêu thương từ góc nhìn thời cuộc, về sự hợp thành đó mai một đó. Hiện hữu giữa cuộc đời đâu là danh vọng, mà là nhân cách sống. Từ khúc hào hùng lịch sử cho cuộc dấn thân của một Mai Xuân Thưởng trong Bạch Mã (tr.135), cả phong trào chống sưu thuế thời thuộc Pháp trong Húi Hề (tr.77); Những nhân vật như Đào Duy Từ trong Rồng ngủ đất phương Nam (tr.195), Mai Tăng trong Bóng Tùng (tr.53), Thầy trong Cổng làng (tr.07), ... làm nên cốt cách tiêu biểu bậc nghĩa khí trượng phu; Một nhân vật Bắc Thành Hình tào Lê Đại Cang công tâm cán cân công lí biết lắng nghe tiếng lòng của dân lành, gìn giữ và duy trì tập tục văn hóa tín ngưỡng. Tất cả được miêu tả qua những sự kiện từ gia đình, làng xóm, chốn công đường, ... thể hiện tính cánh nhân vật đâu chỉ trong cảm xúc thái độ, lời thoại cân xứng trong lối văn biền ngẫu, cung bậc vai vế thân tình hòa khí, mà còn đi sâu khai thác nội tâm nhân vật lịch sử làm nên phong cách sáng tác của Triều La Vỹ là đây./.

                                                   03.02.2026 / Nguyễn Thị Phụng

HÒA NHỊP KẾT NỐI - THỨ 6 (17/10/2025) Gặp gỡ tác giả Nguyễn Thị Phụng và Bến bờ văn chương

 

Chuyên mục Phát thanh:

HÒA NHỊP KẾT NỐI - THỨ 6 (17/10/2025)

Phát sóng: 10h00-10h30

Thời lượng: 30 phút

BTV: Kim Chánh

Chủ đề: Gặp gỡ tác giả Nguyễn Thị Phụng và bến bờ văn chương

 

-        Nhạc hiệu chương trình

MC: BTV Kim Chánh mến chào quý thính giả đang đến với chương trình Hòa nhịp kết nối trên sóng phát thanh của Báo và PTTH Gia Lai.

HOÀ NHỊP KẾT NỐI 17-10-2025 – Báo và Phát thanh, Truyền hình Gia Lai

(Chạm vào đường dẫn trên sẽ nghe Bến bờ văn chương tâm tình cùng BTV Kim Chánh nghen)

Quý vị và các bạn thân mến! Tháng Mười -  tháng của những bông hoa tươi thắm, của những lời tri ân gửi đến phái đẹp - những người phụ nữ đã lặng lẽ làm nên bao điều đẹp đẽ trong cuộc đời. Có người chọn gieo yêu thương bằng tấm lòng nhân hậu. Có người chọn dâng hiến bằng sự tận tụy trong nghề. Và cũng có người chọn neo lại bên bờ chữ nghĩa, viết nên những trang văn như những cánh hoa nở muộn - bền bỉ, tinh khôi và thấm đẫm tình người.

Trong chương trình Hòa nhịp kết nối hôm nay, mời quý thính giả cùng gặp gỡ tác giả Nguyễn Thị Phụng, một nhà giáo quê ở xã Tuy Phước - người vừa cho ra mắt tập tiểu luận và phê bình “Bến bờ văn chương” do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành tháng 9/2025.

Tập sách là kết tinh của một đời gắn bó với nghề, với văn chương, với con người. Ở đó, người đọc bắt gặp hình bóng của một người nhà giáo tận tụy, một cây bút nữ nhạy cảm và sâu sắc, luôn nhìn cuộc đời bằng đôi mắt của tình thương và lòng biết ơn.

(Nhạc chuyển đoạn): Từ tập thơ đầu tay Tự khúc đêm trăng 2009, tiểu luận Lặng trong hương lúa 2014, tiểu luận - phê bình Hồn cốt văn chương 2019 cho đến tiểu luận -  phê bình Bến bờ văn chương vừa phát hành, hành trình sáng tác của cô giáo Nguyễn Thị Phụng là hành trình không ngừng tìm kiếm vẻ đẹp của cái chân - thiện - mỹ trong từng con chữ.

Đó cũng là hành trình của một người phụ nữ chọn sống lặng lẽ, nhưng đầy kiêu hãnh trong thế giới của văn chương - nơi mỗi câu chữ là một bông hoa nở giữa đời thường.

Nhạc cắt

GẶP GỠ VÀ TRÒ CHUYỆN (20 phút)

1/. Thưa cô Nguyễn Thị Phụng, trước hết xin chúc mừng cô với tập sách mới Bến bờ văn chương. Cái tên gợi thật nhiều liên tưởng - vừa là bến đỗ, vừa là hành trình vượt sóng. Cơ duyên nào đã khiến cô chọn tên gọi ấy cho tập sách lần này?

Cảm ơn BTV. Với lời chúc mừng tập sách vừa xuất bản.

-. Tựa đề Bến bờ văn chương là cơ duyên khi đọc về tập sách Những vẻ đẹp thơ 1 – Cảm nhận và bình thơ của Nhà văn Lê Hoài Lương. Từ sự tiếp nhận của nhà văn với thơ, hễ tác phẩm văn chương đi vào lòng người thì theo tôi chính là bến đỗ thơ văn. Nên từ cảm hứng ấy tôi chọn tựa đề Bến bờ văn chương cho một bài viết, và chủ đích khi xuất bản chọn tên tập sách cũng là tiêu chí đặt ra vậy.

 

2.         Được biết cô từng là giáo viên dạy Ngữ văn ở Trường THCS Phước Lộc, Tuy Phước, và nay dù đã nghỉ hưu, cô vẫn miệt mài viết, miệt mài đọc. Cô có thể chia sẻ điều gì đã nuôi dưỡng tình yêu văn chương trong cô suốt nhiều năm qua?

* Đúng là gv dạy văn, nay đã nghỉ hưu lâu rồi. Nhưng sự miệt mài gắn bó con chữ vẫn thường ngày đọc và viết. Có thể nói tình yêu văn chương khơi nguồn từ câu hát ru của má, của bà cho tôi lớn lên. Lớn lên tôi được đọc sách báo của anh chị mua về, hướng cho tôi đọc sách, cho tôi nhận ra niềm vui trong cuộc sống. Đó là những cảnh vật, cảm xúc con người ngoài đời được đưa vào tác phẩm đã được thanh lọc kĩ càng, nên thích lắm. Không chỉ đọc mà tôi còn viết suy nghĩ của mình khi tiếp nhận tác phẩm.

 3.         Cô có thể chia sẻ một chút về khoảng thời gian thai nghén và biên soạn tập tiểu luận - phê bình này?

*. Như đã nói ở trên, không là dự định thai nghén. Cứ khoảng bốn hay 5 năm số lượng bài viết thấy hơi nhiều thì gom lại, chọn lọc cho xuất bản vậy thôi.

4.         Trong phần trích dẫn ở tập sách, cô đã viết: Nhà văn không là chuyên gia trợ giúp mổ xẻ câu chữ, mà là người cùng độc giả tâm tình với thi nhân. Câu ấy như nói lên tinh thần chủ đạo của tập sách Bến bờ văn chương, đó là sự nhẹ nhàng, chia sẻ, không phán xét, đúng không?

- Thiệt chính xác luôn. Từ góc nhìn của người sáng tác đó là chủ đích của họ. Có người thì khéo léo, hay vụng về như cách nói chuyện ngoài đời vậy mà. Nên khi tiếp nhận, riêng tôi quen cách sẻ chia tự lãnh nhiệm vụ hướng dẫn dư luận của bạn đọc, và đối thoại trực diện công khai với người sáng tác đó. Vì mang nặng thiên chức xã hội, nên trong cách phê bình văn học viết của tôi nghiêng về cảm tính của tùy bút, của điểm bình, của lời tựa, lời bạt cho tác phẩm nên luôn hướng thiện, nhẹ nhàng. Thưởng thức là công việc cá nhân, tự nghiệm vậy.

5.         Tập sách gồm hơn 50 bài viết. Cô có thể chia sẻ về cấu trúc hoặc chủ đề chính mà cô muốn gửi gắm qua từng phần?

* Tập Bến bờ văn chương, trừ phần Lời tựa hay Thanh âm tiếng đàn Kiều, có 50 bài viết. Sắp xếp vừa là theo chủ đề như hai bài viết về văn học thiếu nhi (trong đó có một tiểu luận văn học thiếu nhi của thầy Lê Nhật Ký, một truyện dài thiếu nhi của Mộc An). Còn như tập thơ Cồn (nhóm 8 tác giả có cùng phong cách sáng tác rất tự do), nổi như cồn nên tôi để đầu tập sách... Tiếp nữa là hai nhà thơ cao niên Tạ Văn Sĩ, Nam Thi quê ở Tây Sơn, có cách viết vừa truyền thống mà hiện đại. Tiếp nữa là Văn xuôi Bình Định tuyển tập. Sau nữa là đan xen bài viết về thơ, về truyện. Có những tác giả cần đối chiếu tác phẩm xuất bản trước và sau, như của Trương Công Tưởng, như Minh Đan, H. Man, Duy Phạm, Vạn Lộc, hay cuộc đời của cố Nhà Thơ Nguyễn Thanh Xuân. Phần kề cuối tôi dành cho tác phẩm của người thầy viết về trường lớp của tác giả là cây bút chuyên, hay tập thể nhà giáo không chuyên viết về Một thời bụi phấn sau 1975. Cuối cùng là cảm và bình 5 bài thơ đọc trên facebook thấy hay hay cần lưu lại thì viết.

6.         Trong tập tiểu luận- phê bình này trải dài từ thơ, văn xuôi, đến phê bình hiện tượng, tác giả. Có những bài viết như “Tạ Văn Sỹ - đau đáu một đời thơ”, “Đỗ lỗi cho ai”, “Vẹn nguyên là một vầng trăng”... Cô có thể bật mí đôi chút về quá trình chọn lựa và sắp xếp nội dung cho tập sách này?

* Tôi cũng hay nhạy bén cảm xúc, đọc thơ văn là biết người, họ chính là hình tượng tác giả gởi gắm vào tác phẩm của mình.

       - Nếu như một “Tạ Văn Sỹ - đau đáu một đời thơ” của một thi nhân thường ngày vật lộn (cuốc xe thồ, xe ôm) vì cuộc mưu sinh, nhưng cơm áo gạo tiền không đùa với khách thơ là thế. Tạ Văn Sĩ yêu thơ đã ưu ái mình bằng những bài thơ rất riêng Tạ Văn Sĩ: “Tôi bốc hơi như nước biển bốc hơi/Từng năm một, dần vơi đi những tuổi/ Mong được chút nhỏ nhoi tinh thể muối/ Để còn lưu dư vị mặn cho đời” (Phút đợi xuân sang). Dẫu gì trong cuộc sống, tìm chút vị mặn trong tinh thể muối góp cho đời bớt tẻ nhạt thì còn gì bằng.

       - “Đỗ lỗi cho ai”, là bài viết về truyện ngắn Giếng hoang của Nguyễn Anh Đào, tôi đọc trong Nhà văn và tác phẩm. Giếng hoang dễ đến với người đọc như một tiểu thuyết tâm lí xã hội, bởi nhà văn khai thác góc cạnh đời sống tâm hồn tuổi thơ với những ước mơ rất thực được sống có ba có mẹ như bao em bé khác, mơ về ngôi nhà bình yên, biết ơn người bảo bảo bọc, nhưng chưa đủ lớn để tự bảo vệ mình dù ở tuổi mười sáu khi bị cưỡng bức tình dục. Đó còn là nỗi đau chung của những người mẹ khi con cái mình bị xúc phạm thân thể. Đó còn là vẫn đề đặt ra của toàn xã hội cần bảo vệ tuổi thơ, nhất là những em bé nữ. Đến khi pháp luật can thiệp thì chuyện đã rồi, lại dẫn đến nỗi ám ảnh không nguôi đâu riêng gì bản thân người bị hại. Cũng là cơ hội kiếm tiền của “thầy bói toán” mà kẻ mê muội tin vào hủ tục sát phạt con người với nhau. Lẽ ra những người bị hại cần phải được bảo vệ và chăm sóc yêu thương nhiều hơn nữa.

      -“Vẹn nguyên là một vầng trăng” là bài viết về tập thơ Xóm cũ tên tập thơ thứ mười của Bạch Xuân Lộc (NXB. HNV.2024) có hơn trăm bài hẳn số lượng không nhiều so với cái tình đầy ắp yêu thương bên người thân, bạn bè, làng quê Vũng nồm, xã Quy Nhơn Đông mà trân quý. Mẹ-Tục ngữ Ca dao và thơ là nguồn cảm hứng sáng tác cho Xóm cũ, trở về trong vòng tay yêu thương của tình mẫu tử, của ruột rà: “Cảm ơn mẹ con sẽ về xứ Vũng / Quê hương xanh biển mãi vẫn mặn nồng/ Để nghe được những thanh âm / Bài chòi, hát bộ… xa gần tâm tư” (Cảm ơn mẹ).

         Việc sắp xếp tên bài viết về các tác phẩm thơ hay văn như vậy, cũng là thông điệp muốn bạn đọc đón nhận những tâm hồn con người, nhất là nhà văn nhà thơ, không mơ ước gì nhiều hơn là trở về với nguồn cội yêu thương cuộc sống từ gia đình, làng quê mình mà vun đắp.

7.         Nếu được chọn một bài viết tiêu biểu, thể hiện rõ phong cách phê bình của mình nhất, cô sẽ chọn bài nào?

* Nếu BTV đặt ra câu hỏi như vậy, cũng không làm khó đâu. Ngoài những bài “Tạ Văn Sỹ - đau đáu một đời thơ”, “Đỗ lỗi cho ai”, Có thể thêm như bài Nâng niu xuân đời, Một đời thanh Xuân,...

 8.         Theo cô, điều gì quan trọng nhất giúp một bài phê bình có “hồn”, chứ không khô khan, giáo điều?

     * Khi đón nhận một tác phẩm văn học, xem đó là đứa con tinh thần của người sáng tác. Tôi trân trọng tác phẩm như con người. Dẫu hình hài có phần khiếm khuyết thì bên cạnh ấy có những điều để ta yêu ta quý, tìm ra giá trị nhân văn tác phẩm thể như mưa nắng của đất trời cân bằng sự sống cho muôn loài

9.         Nhìn lại các tác phẩm trước của cô - từ Tự khúc đêm trăng, Bến xuân, Hồn cốt văn chương cho đến Bến bờ văn chương - dường như trong mỗi cuốn sách đều thấp thoáng một chữ “bến”. Có phải “bến” là hình ảnh gắn liền với hành trình sáng tạo của cô?

* Bến - không chỉ nơi đỗ, điểm dừng chân. Với văn học còn là điểm tựa, giao lưu hiện hữu tâm hồn đời người hôm nay tiếp nối cho mai sau. Trên cơ sở đó, việc sáng tác của tôi định hướng theo mục đích viết sống tử tế với nhau hơn.

10.       Giữa thơ, truyện ngắn, tản văn và phê bình, cô thấy thể loại nào là “ngôi nhà” thật sự của mình?

*. Thực sự câu hỏi này làm tôi giật mình mà lại hứng khởi. Vì mình đã có quá nhiều “ngôi nhà” được NXB cấp phép xuất bản phẩm từ thơ, tản văn, truyện ngắn, phê bình. Đến nay thì... chưa biết mình đang ở “ngôi nhà” nào. Bởi lẽ, có người đọc thơ thích thơ, rồi phổ nhạc, rồi ngâm thơ, rồi gửi tặng mình. Rồi khi ngồi chờ kết quả xét nghiệm trong bệnh viện, viết tản văn gửi được tuần báo văn nghệ đăng. Rồi ra chợ, gặp cô bán rau nắm tay lại hỏi phải là cô Phụng không. Vì cô ấy đọc sách tôi gửi tặng thư viện huyện Tuy Phước bấy giờ, còn kể vanh vách tản văn như Khi nhà thơ đi chơi, Bánh xèo ngày chủ nhật,... Rồi có người ngồi chuyện trò với nhau lại thích đọc lời bạt tập thơ cho bạn bè nghe. Rồi truyện ngắn được đăng báo, được bạn đọc nhắc đến tên truyện Nơi tình yêu giữ lại, Trăng sáng giữa miền quê,... Thể loại nào ư, câu hỏi khó trả lời. Phần “ngôi nhà” thật sự của mình thì có lẽ bạn đọc dành cho tôi thì đúng hơn.

11.       Cô có thể kể về cảm xúc khi cầm trên tay cuốn sách vừa in xong - cảm giác ấy có khác với những tập trước đây không?

*Thật sự mỗi lần in được tập sách, thể như uống một bao thuốc liều, in xong tôi mừng lắm. Xem như là đứa con của mình. Rồi sẻ chia cho bạn bè cùng đọc. Nhìn trang bìa của họa sĩ vẽ, cách trình bày trong ruột sách con chữ của mình hiện ra... tôi yêu nó vô cùng.

12.       Trong quá trình sáng tác, có người thân, bạn bè, hay học trò nào là “độc giả đầu tiên” của cô không?

*.Tôi hạnh phúc khi có độc giả đầu tiên là chị kề tôi. Mỗi bài viết xong là gửi cho chị xem, góp ý, kể cả lỗi chính tả. Hi...

13.       Trong bối cảnh mạng xã hội và công nghệ phát triển như hiện nay khiến việc đọc - viết cũng thay đổi rất nhanh, cô nhìn nhận thế nào về vai trò của phê bình văn học hôm nay?

*. Vai trò phê bình văn học có tác dụng lớn, viết như thế nào thu hút bạn đọc đến với tác phẩm, đó là cái khó nhất. Nên không thể áp đặt con chữ khen chê mà luôn là sự đồng cảm, từ đó nâng lên giá trị tác phẩm có tính trường tồn về đạo đức xã hội hành thiện duy trì kết nối nhân rộng;  Sự đa dạng bức tranh nhân sinh phức tạp cần chọn lựa, thanh lọc, bài trừ. Bởi dễ dàng dẫn Tính đối lập về nhận thức chống đối nhau cũng không có gì lạ, thuộc về phê bình đạo đức.

14/. Cô từng nói: Thơ hay không cần cao siêu, chỉ cần chạm được đến trái tim. Có phải đó cũng là điều cô mong muốn gửi gắm qua Bến bờ văn chương, rằng văn chương không xa vời, mà là hơi thở của đời sống?

Đúng là thơ hay không cần cao siêu, thể như tục ngữ ca dao trong thường ngày. Nhưng để có được câu thơ mang giá trị biểu cảm phải từ gan ruột mình viết ra. Như bài Mắc nợ mùa xuân của Nguyễn Thanh Xuân có đoạn:

        “Tôi mắc nợ tuổi thơ đồng tiền mừng tuổi

          Phân vân với đứa trẻ không nhà

          Phân vân trước rủi may những tờ vé dạo

          Mùa xuân nhiều khi ngơ ngác lạ

          Mãi xinh tươi như chuyện thường tình…”

 15/. Sau Bến bờ văn chương, cô có dự định tiếp tục ra mắt tập sách nào nữa không - có thể là thơ, hay tiếp tục là tiểu luận phê bình?

*. Với dự định năm tới xuất bản tập thơ. Còn Tiểu luận thì... chưa nói trước, đâu phải ngày một ngày hai là có liền, còn tùy thuộc sức khỏe, vào sự minh mẫn của mình nữa.

16... Nhìn lại hành trình sáng tác, cô thấy điều quý giá nhất mình nhận được từ văn chương là gì?

*. Hành trình sáng tác luôn song hành với đọc và cảm thụ tác phẩm. Đó là món quà vô giá tự mình thưởng mình đã là hạnh phúc.

 17/. Nếu được nói một câu gói gọn cảm xúc của mình về văn chương, cô sẽ nói điều gì?

·        Rất biết ơn thơ văn nuôi dưỡng tâm hồn mình là đây chứ đâu xa.

·       Xin cảm ơn BTV. với những câu hỏi đầy thú vị.

MC: “Bến bờ văn chương” không chỉ là tập hợp những bài tiểu luận - phê bình, mà còn là một hành trình tự soi chiếu, tự thanh lọc. Ở đó, ta thấy bóng dáng một người phụ nữ gốc Bình Định - kiên nhẫn, bền bỉ, và hết lòng với cái đẹp của con chữ.

Xin cảm ơn cô Nguyễn Thị Phụng đã đến với chương trình hôm nay. Chúc cô thật nhiều sức khỏe để tiếp tục gieo những mùa chữ mới, để văn chương mãi là nơi neo đậu của yêu thương.
Chương trình Hòa nhịp kết nối kì này xin được khép lại tại đây. Quý thính giả có thể nghe lại chương trình trên website: gialaitv.vn

Chương trình do BTV Kim Chánh thực hiện, TCSX Khắc Hùng, Trần Hải, chịu trách nhiệm nội dung: Vũ Thị Nga, chỉ đạo sản xuất: Hồ Xuân Ánh. Xin chào và hẹn gặp lại qúy vị và các bạn vào 10h sáng thứ Sáu hàng tuần.