TRONG BỨC CHIỀU PHÂN VÂN, đọc Câu hỏi cuối ngày của Nguyễn Quang Thiều, bài viết của Nguyễn Thị Phụng

 

TRONG BỨC CHIỀU PHÂN VÂN

 

 

        So với đêm, ngày hân hoan được đón nhận ánh nắng mặt trời. Đêm khiêm tốn từ bóng trăng và vì sao lấp lánh. Bài thơ Câu hỏi cuối ngày của Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều có là thời điểm chuyển giao giữa ánh sáng và bóng tối hay là đưa ra một thực tế khi đặt mình vào hoàn cảnh chấp nhận và định hướng cho sự lựa chọn đầy ngổn ngang:

 “CÂU HỎI CUỐI NGÀY*

Tôi tựa lưng vào bức tường xám mốc
Đợi chuyến xe tan tầm
Đó là khoảng thời gian tôi đói nhất và buồn nhất trong ngày

Phía bên kia đường tôi đợi
Những chiếc lá tôi không biết tên
Phủ đầy bụi
Những chiếc lá dịu dàng rụng xuống
Cơn mưa buổi chiều vàng thẳm dâng lên

 Trong cơn mơ đói và buồn
Các cô gái đẹp mặc váy cưỡi xe máy phóng qua
Như dao sắc phất vào tôi tứa máu
Tôi nấc lên một câu hỏi như người sặc khói
Rằng nếu tôi lấy họ
Tôi sẽ ngủ với họ thế nào?

 Và chuyến xe tan tầm lại đến
Ọp ẹp và bẩn thiu như chiếc lồng vịt khổng lồ
Tôi vội vã bước vào trong đó
Các cô gái buôn chuyến đang ngoẹo đầu ngủ
Tóc tai, áo quần sặc mùi cá khô
Giấc mơ sẽ thế nào trong giấc ngủ thế kia
Và lòng tôi nhói một câu hỏi
Rằng nếu tôi lấy họ
Tôi sẽ ngủ với họ như thế nào ?”
                     (Quán sứ - Hà Đông, 1991)

          Tựa đề Câu hỏi cuối ngày được đặt ra cho tứ thơ phát triển với bốn đoạn thơ, chỉ là gợi mở chất vấn cho chính nhân vật trữ tình “tôi” trong khoảnh khắc tựa lưng bức tường nhớp nháp bẩn thiểu, với tâm trạng lại đói và buồn nhất trong ngày chờ chuyến xe tan tầm là tất nhiên lịch trình cuối chiều: “Tôi tựa lưng vào bức tường xám mốc/ Đợi chuyến xe tan tầm/ Đó là khoảng thời gian tôi đói nhất và buồn nhất trong ngày” với mong muốn trở về mái ấm gia đình sau một ngày làm việc mệt mỏi.

            Biến chờ đợi trong thử thách, không gian trước mắt hiện ra một gam màu tĩnh mà rất động. Cái động của quá khứ mặc định khi đã tiếp diễn phủ đầy bụi từ lúc nào trên những chiếc lá phía bên kia đường sở hữu của công cộng, cũng đâu quan tâm tên lá, đời lá làm gì cũng là lá thôi. Không thảng thốt mà ngược lại khi tác giả đặt từ dịu dàng trong câu thơ tiếp nối: “Những chiếc lá dịu dàng rụng xuống/ Cơn mưa buổi chiều vàng thẳm dâng lên”. Đã là bức tranh sống động. Có thể nói trong cách thăng hoa câu từ giữa sự sống và cái chết vẫn phải đẹp. Cái đẹp chiếc lá vàng rơi là hình ảnh cuối ngày, cuối đời lá đã từ non xanh thanh lọc dưỡng khí môi trường, là tỏa bóng lối đi. Cây bên đường kia cũng không dưng mọc thẳng hàng, mà lớn lên tự đôi tay người trồng, chăm sóc. Để rồi, chẳng một tiếc nuối như khi đã từng ngắm lá thu rơi trong chiều vàng thẳm dâng lên mưa lá mát mẻ trong lành:

         “Phía bên kia đường tôi đợi

          Những chiếc lá tôi không biết tên

          Phủ đầy bụi

          Những chiếc lá dịu dàng rụng xuống

          Cơn mưa buổi chiều vàng thẳm dâng lên”

         Gã “tôi” làm thi sĩ bù lại khoảnh khắc giữa cái đói nhất và buồn nhất cũng qua rồi. No trong đôi mắt tự nhiên rất hiện thực thể mâm cỗ bày biện tận hưởng tâm hồn. Nhưng không, cảnh thứ hai đưa “tôi” bừng tỉnh cơn mơ chiều giật mình đanh đách:

        “Trong cơn mơ đói và buồn

        Các cô gái đẹp mặc váy cưỡi xe máy phóng qua

         Như dao sắc phất vào tôi tứa máu

         Tôi nấc lên một câu hỏi như người sặc khói

          Rằng nếu tôi lấy họ

          Tôi sẽ ngủ với họ thế nào?”

        Nếu như cảnh thứ nhất là môi trường tự nhiên cho “tôi” được dịp làm thơ, cảnh lá vàng rơi dịu dàng yên tĩnh theo trục thẳng. Thì cảnh tiếp theo các cô gái đẹp mặc váy cưỡi xe máy phóng qua theo trục ngang quá bất ngờ có gì nghịch lí làm chướng tai gai mắt Như dao sắc phất vào tôi tứa máu, khó nén được cơn bội thực đồng giác quan: thị giác, thính giác có cả xúc giác đớn đau để “tôi” phải nấc lên một câu hỏi như người sặc khói, nếu không thì dễ dẫn đến đột tử khi tắt nghẽn khí quản. Bực lắm trong cơn đói nhất và buồn nhất của “tôi”- người đàn ông lúc này… dằn lại bực dọc, tự phát vấn mình: “Rằng nếu tôi lấy họ/ Tôi sẽ ngủ với họ thế nào?” có dung tục lắm không. Đọc tiếp đoạn cuối mới giải tỏa cảm xúc đúng nghĩa thi nhân:

         “Và chuyến xe tan tầm lại đến

          Ọp ẹp và bẩn thiu như chiếc lồng vịt khổng lồ

          Tôi vội vã bước vào trong đó

          Các cô gái buôn chuyến đang ngoẹo đầu ngủ

          Tóc tai, áo quần sặc mùi cá khô

          Giấc mơ sẽ thế nào trong giấc ngủ thế kia

          Và lòng tôi nhói một câu hỏi

          Rằng nếu tôi lấy họ

          Tôi sẽ ngủ với họ như thế nào ?”

       Để rồi không còn chờ đợi, chuyến xe tan tầm lại đến, hiện ra như chiếc lồng vịt khổng lồ “ọp ẹp và bẩn thỉu” tiếp cận cảnh có cả vị giác ủ men trong dáng vẻ: “Các cô gái buôn chuyến đang ngoẹo đầu ngủ/ Tóc tai, áo quần sặc mùi cá khô/ Giấc mơ sẽ thế nào trong giấc ngủ thế kia”. Lúc này biên độ từ“sặc” trong “sặc mùi cá khô” từ “Tóc tai, áo quần” tỏa ra của các cô gái buôn chuyến, lan rộng ám ảnh vị giác, khứu giác của tôi.

          Có thể nói hình ảnh: “Tôi vội vã bước vào trong đó” trong chuyến xe chiều đủ nhận ra một phần cuộc sống của các cô gái ngược xuôi đổi lấy miếng cơm, manh áo nuôi mình và cho cả người thân, đối lập các cô gái phơi phới hớ hênh trên đường với các cô gái mệt mỏi trong xe. Không còn là tiếng nấc nghẹn đắng thốt ra, mà lúc này nhói đau: “Và lòng tôi nhói một câu hỏi/ Rằng nếu tôi lấy họ/ Tôi sẽ ngủ với họ như thế nào?”.

         Vậy thì, sự lặp lại câu phát vấn hai đoạn thơ trên, giả định “nếu” cho một sự lựa chọn sẽ xảy ra: “Và lòng tôi nhói một câu hỏi/ Rằng nếu tôi lấy họ/ Tôi sẽ ngủ với họ như thế nào?”. Xoáy sâu với từ “ngủ” đâu chỉ là ăn nằm trong quan hệ vợ chồng, đâu chỉ là bản năng chung chạ thể xác như đối với các cô gái mặc váy phóng xe trên đường và cô gái buôn chuyến ngồi nghẹo đầu mệt mỏi nhớp nháp trong xe kia. Khi biết rằng trong đôi mắt đàn ông, đàn bà là món quà thượng đế ban tặng. Nếu đàn ông gặp phải những người đàn bà ấy là vợ mình. Thì nhân vật “tôi” trong bài thơ sẻ chia rất chân tình và vai trò người đàn ông, người chồng trong ngôi nhà hạnh phúc. Cách đặt câu hỏi tu từ cuối hai đoạn thơ mang giá trị biểu cảm sâu sắc dành phần trả lời cho mọi cá nhân phải biết tự điều chỉnh trong hoàn cảnh riêng mình.

           Thơ là tiếng nói khát vọng ước mơ của con người về cuộc sống. Trong cách độc thoại nội tâm tư tưởng bật ra phong cách rất Nguyễn Quang Thiều từ ý nghĩ lạ. Hẳn Nhà thơ ảnh hưởng văn học Âu Mỹ, thời hiện đại và hậu hiện đại. Câu hỏi cuối ngày viết 1991, văn học đã cởi trói tư duy giả định mà chân chất vô cùng: “Rằng nếu tôi lấy họ/ Tôi sẽ ngủ với họ như thế nào?”, hơi hướng sắc dục, nhạy cảm khát hoàn toàn văn học bao đời thuần túy cứ phải chôn giấu, không được phơi bày.

           Gia trị sự suy ngẫm tột cùng là san sẻ, là đồng hành cơ cực vất vả bao đời phụ nữ gồng gánh cưu mang. Trong bức chiều phân vân, với thi nhân thì các cô gái trong bài thơ Câu hỏi cuối ngày có còn là tấm gương ban đầu trong ánh mắt để “Anh đã mơ về ngôi nhà và những đứa trẻ/ Vì yêu em, ngày mai anh thêm vững bước trên con đường đời” (Đỗ Bảo, Bức thư tình đầu tiên)./.

                                                                                   08.04.2025

* Trích tập thơ Sự mất ngủ của lửa của Nguyễn Quang Thiều (NXB. Lao động- 1992)