HÒA PHÍM THƠ NGÂN, (Đọc Mở phím thơ của Lê Bá Duy), bài viết của Nguyễn Thị Phụng

 

                          HÒA PHÍM THƠ NGÂN

(Đọc Mở phím thơ, Nhà xuất bản Văn học 2025, tập Tiểu luận – phê bình của Lê Bá Duy)

       Từ vẻ đẹp bức tranh ca dao cũng chỉ là cái cớ trao duyên: “Hỡi cô tát nước bên đàng/ Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi! ”. Ánh trăng vàng... diệu kì đã kịp đón nhận theo nhịp tim cùng thi nhân, làm ra hạt vàng câu chữ, thành những tứ thơ hay. Có lẽ không ai xa lạ đã Hòa phím thơ ngân trong mỗi tác phẩm và ra mắt bạn đọc tập sách: Mở phím thơ (Nhà xuất bản Văn học 2025) là tập tiểu luận phê bình thứ hai của Lê Bá Duy, sau Đồng cảm văn chương (2013).

           Mở phím thơ là tác phẩm được Hội đồng Lý luận Trung ương hỗ trợ kinh phí. Hẳn là niềm vui không riêng gì tác giả, đủ khẳng định thầy giáo, nhà thơ Lê Bá Duy còn chuyên tâm lĩnh vực viết tiểu luận phê bình thơ đầy trách nhiệm như thế nào.

           Với 45 bài viết trong khuôn khổ 300 trang sách,  Mở phím thơ của Lê Bá Duy ra là cách cảm nhận chân tình ở mỗi tác phẩm. Ai bảo thơ trừu tượng. Xin thưa không. Thơ đã đi vào đời sống sẻ chia mọi lúc mọi nơi. Có thể mang tính thời sự - thơ tự sự nhưng lại vĩnh cửu; Có thể sẻ chia tâm hồn - thơ trữ tình; Có tự sự kết hợp với trữ tình. Những yếu tố ấy đủ thử thách cho người viết phê bình dù là một bài thơ, hay bao quát cả một tập thơ.

          Chẳng hạn ở bài viết “Nhớ về anh” (tr.21) là nhớ về Dáng dứng Việt Nam của Lê Anh Xuân, bài thơ tạc bức tranh người lính trong tư thế chiến đấu, mang tính thời sự nhưng lại vĩnh cửu: “Chiến tranh đã lùi xa... , nhưng trong trái tim tôi, cái Dáng đứng Việt Nam không chỉ tạc vào thế kỷ XX mà “cái dáng đứng ấy” sẽ mãi mãi tạc vào trái tim của cả dân tộc anh hùng...”. Tiếp đến bài: “Thông điệp xanh của cha” (tr.71) là bài thơ Một khúc hát ru của Vĩnh Tuy, kết hợp yếu tố trữ tình và tự sự thể lời khuyên nhắc nhở, Lê Bá Duy luận ra: “Hy vọng “Một khúc hát ru” không chỉ của anh, của tôi mà là của hàng triệu triệu người cha dặn con khi bước vào đời.” Chừng mực nhất bài bình: “Chút hành trang gom góp tự xuân thì” từ bài Hành trang của Lệ Thu thuộc thơ trữ tình chiêm nghiệm, trăn trở từ cách giới thiệu: “Hành trang” – bài thơ cứ ám ảnh tôi suốt cả tháng trời... Cái “ám ảnh” nóng bỏng nhất đêm nay mà tôi đọc lại bài thơ của chị là ngọn lửa âm ỉ bấy lâu đã bùng lên, nhảy múa theo từng con chữ... khiến tôi không thể không ngồi vào máy viết những dòng đồng cảm này.”

          So với toàn tập chỉ có ba bài bình thơ được đan xen như điểm nhấn trên dòng thời gian cần lưu trữ, nhắc nhở đâu thể nào quên được sự dấn thân của thế hệ đi trước, của dặn dò yêu thương từ trong gia đình, cho đến gửi gắm quan niệm sống tích cực hơn trong xã hội. Lối bình tác phẩm văn học của Lê Bá Duy không thiên về giải nghĩa từ, chỉ mang tính cảm thụ sẻ chia cũng là một cách trân quý tác phẩm.

         Tiếp nối Mở phím thơ, còn có hai bài tiểu luận nhận định diện mạo văn chương trên một Tạp chí Văn nghệ An Nhơn (tr.74) trưởng thành tiếp nối của vùng đất Bàn thành Tứ hữu. Đến “Bước đầu tìm hiểu 50 năm thơ Bình Định ”(tr.247) đầy công phu mà rất khiêm tốn: “Với kiến thức và sự tập hợp thống kê có hạn nên bài viết sẽ không tránh khỏi thiếu sót mong bạn đọc thông cảm” cho phần kết bài.

         Vậy thì, hành trình Mở phím thơ của Lê Bá Duy bị cuốn hút bởi những tập thơ đương đại của các nhà thơ trong và ngoài nước. Anh là người sáng tác thơ, yêu thơ. Đã có thi sĩ từng “Đắm đuối nửa tờ thơ” như Đặng Quốc Khánh, thì “Lê Bá Duy đúng là, như tôi nghĩ, người tương tư... thơ thứ thiệt. Ông viết say sưa, nồng nàn, không rào đón, trực chỉ đến mục đích nói cho được hết ý, hết tình với thơ và bạn thơ.” (Tiếp cận thơ từ... thơ – Nhà phê bình Bùi Việt Thắng). Thật đúng vậy. Việc đón nhận tác phẩm để Mở phím thơ không một sự trùng lặp, khuôn mẫu nào, trong cùng biên độ đề tài rộng, nhưng từng chủ đề khác nhau và từ đó nói cho hết cái tình, cái ý với bạn thơ khi đã chạm vào mỗi tứ thơ trên trang sách.

        Mở phím thơ với bài viết Những giấc mơ trong ký ức của “ Linh giác trắng” (tr.152) với cách liệt kê: “Đặc biệt chỉ trong một bài thơ “Linh giác trắng” hình ảnh chiêm bao được nhắc đến chín lần... giấc mơ tình yêu lạ lùng, giấc mơ nỗi đau thân xác, giấc mơ cuộc sống đói nghèo, tê liệt bán cầu não trái của những người đàn ông, giấc mơ về quy luật diệt vong tất yếu cả một triệu đại suy tàn...” (tr.155).

        Hay là sự đối chiếu: “Cách nhìn về Hội An của Mai Thìn cũng rất đặc biệt. Chẳng hạn như bài thơ “Hội An”. Anh chọn ba hình ảnh: nắng, mưa và trăng để biểu đạt ý tưởng. Nắng, mưa là hiện tượng thiên nhiên về thời tiết, đối lập. Nắng thì có sự chuyển đổi cảm giác độc đáo: “Hội An nắng/ dát lên tường những tiếng chuông/ những chùm hoa tu lit treo ngược bờ sông”. Mưa thì: “bình lặng/ khung cửa ven đường/ tỏa hương/ buồn buồn vừa rót”. Còn trăng là hình ảnh lãng mạn mơ mộng, tạo một hình ảnh thơ giàu sức liên tưởng” (Đêm qua tôi không ngủ được- tr.191).

         Cho đến cảm nhận mang tính khái quát: “Tập thơ “Gió thiếu phụ” của Trần Quang Khanh như một tiếng thở dài nhưng không cam chịu, tiếng thở có phẩm chất kể chuyện, vừa trữ tình vừa thế sự...”(Gió thiếu phụ - khúc ngân của gió và phận người, tr.136).

         Về sự gắn kết và liên tưởng: “Mặt khác, quê hương trong thơ Hà Huy Hoàng không chỉ là một địa danh mà còn là không gian của ký ức, nơi lưu giữ những tháng năm tuổi thơ và những thăng trầm của lịch sử: “Xóm Cung bé nhỏ/ mà nỗi đau có thừa” (Hà Huy Hoàng chất chứa một hồn thơ đời thường mà sâu lắng, tr.217).

         Với Lê Bá Duy, khi Mở phím thơ là cách hòa từng tác phẩm, thể như định vị phong cách mỗi tác giả. Rất chỉn chu, rất tỉ mỉ: “Lần giở từng trang tâm tình, người đọc nhận ra “Vân không” không đơn thuần là một tập thơ trữ tình, mà còn là bản trường ca nhẹ nhàng về cuộc đời người phụ nữ - người mẹ - người con, những bước chân mệt nhoài mà kiên cường trên con đường nhân sinh...” (“Vân không” – Một không gian nhân sinh mênh mông, tr.269). Cũng từ những tứ thơ, Lê Bá Duy tiếp tục khai thác vẻ đẹp tâm hồn các nhà thơ nữ đương đại rất Việt Nam, rất dịu dàng đằm thắm (Khao khát những cơn mưa-tr.30; Mặc nhiên nhỏ xuống nỗi đau vàng- tr.84; Từ dĩ vãng đến ước mơ tha thiết chân thành- tr.89, ... ), đầy trân quý sẻ chia: “Có thể nói tình yêu là mạch cảm hứng xuyên suốt tập thơ. Đó là những cung bậc rất đa dạng: Từ đắm say nồng nàn đến nhớ nhung da diết, từ hờn ghen giận dỗi đến khát vọng bền lâu. Trong bài “Ừ nhỉ, mình chờ”, giọng điệu đầy nữ tính cất lên: “Nhớ anh nhiều bao nhiêu/ Như thế nào là nhiều/ Đóa trà my thơm ngát/ Rụng vào đêm tinh khôi...” (Thế giới nữ tính đằm thắm và nhạc điệu tình yêu trong thơ Võ Thị Như Mai, tr.285).

         Khi thẩm thấu tác phẩm để Mở phím thơ cũng rất nhọc nhằn vất vả thể đang bị chất vấn “cô tát nước bên đàng” trong câu lục bài ca dao, rồi cặn kẽ ngọn nguồn câu bát “Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi”... trong mỗi cách tiếp nhận. Người viết tiểu luận hay phê bình đều bám từng tứ thơ tìm ra giá trị nhân văn cao đẹp của mỗi tác phẩm ngôn từ. Lê Bá Duy là nhà thơ, nên rất tinh tế cho sự đồng cảm chân tình sâu lắng, là cầu nối hồn cốt thơ đến với bạn đọc, có thêm điều kiện để hiểu rõ tác phẩm văn chương. Lê Bá Duy gốc là nhà giáo, nên có ý thức và thiên hướng chuẩn mực, nhưng không gò bó con chữ trong cách Mở phím thơ, rất trung thực nhẹ nhàng trong cảm xúc thẩm mĩ, mà truyền tải từ tính sáng tạo của mỗi thi nhân lên trang sách của mình./.

                                                  Ngày 08.12.2025 / Nguyễn Thị Phụng.